ALAS! SOHAN SINGH NEVER REPLIED BACK

ALAS! SOHAN SINGH NEVER REPLIED BACK

I was moved to receive an email in June 2004 from one Sohan Singh the erstwhile resident of Doda near Kartarpur sahib.  I promptly replied back seeking some more information about Doda and Kartarpur sahib. But unfortunately never received the reply. Most likely this mail was from UK.  This tells about the life of village Doda and its people before 1947. In those initial years of Corridor Movement I also had contact with Mr. Zulfikar Bhatt a senior journalist then living in USA. But after some time there was abrupt end to this correspondence.  Any relative of these people please?

A Letter from erstwhile Kartarpur resident.

Those Haunting Memories of Kartarpur

ਸੰਨ 2004 ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਨਾਲ ਦੇ ਇਤਹਾਸਿਕ ਪਿੰਡ ਦੋਦਾ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਦੀ ਹੋਈ ਇਕ ਬਜੁਰਗ ਦੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਈਮੇਲ ਮਿਲੀ। ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਉਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਮੰਗੀਆਂ। ਪਰ ਅਫਸੋਸ….! (ਸ਼ਾਇਦ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੋ ਗਏ)। ਅੱਜ ਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਈਮੇਲ ਦੁਬਾਰਾ ਵੈਬਸਾਈਟ ਤੇ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੋਦਾ ਵਿਚਲੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਗਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁਣ ਮਿੱਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਧਰਮਸਾਲ ਅਤੇ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਬਤ ਅਸੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇਮਰਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਈਮੇਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਇਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਲੱਭ ਕੇ ਦੋਵੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸਾਰ ਦਿਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਉਹ ਥੜਾ ਜਾਂ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸੀ ਜਿਥੇ ਬਹਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਖਿਆਨ ਜਾਂ ਕੀਰਤਨ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਾਂ ਇਹ ਕਹਿ ਲਓ ਉਹ ਫਕੀਰ- ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਤਖਤ ਸੀ। ਫਿਰ 1539 ਈ. ਵਿਚ ਓਸੇ ਤਖਤ ਤੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ।

BORDER HAS ITS TOLL. ONCE BHILOWAL WAS A CITY

ਅੱਜ ਕੌਣ ਮੰਨੇ ਪਰ ਭੀਲੋਵਾਲ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Bhilowal : The Power Centre that was
Bhilowal  a village in district Amritsar is 30 km North West from Amritsar (24 km from Lahore) once enjoyed some important power status. The crumbling historical building tell a tell of its glorious past. There are historical references as well of its being a power centre. There is a reference to it of the battle that was fought between the Mughals and Sikhs under Banda Bahadur in the early 18th century. The place does find a mention in Bhai Kahn Singh's Mahan Kosh as well. There is an inscription available which is clearly legible.
This village has produced many a luminaries. Presently a promising politician Om Parkash Soni MLA and ex- Mayor of Amritsar belongs to this historic village. I am told Ishar Das Mehta IAS is from this village while the names of erstwhile 18-19th century Jagirdaars and vassals are a subject of research.

Mysterious History of Kartarpur Sahib

Mysterious History
of Kartarpur Sahib

To read in Punjabi please click

brochure -9

Please also see publications

Kartarpur is situated in the Pakistan about 2Km. from Indo-Pak border on the right bank of river Ravi. The shrine building stands out singly as there is no habitation around. Though there is a railway connection to it and the station is named ‘Darbar Sahib Kartarpur’ on the Lahore- Chak Amru line. It lies in the tehsil Shakkar Garh district Narowal of West Punjab and is about 60Km from Lahore. Opposite nearest town on  the Indian side is Dera Baba Nanak [1Km. from Border] in the district of Gurdaspur. Dera is duly connected by road and rail and is about 50 km from Amritsar, 39 Km from Gurdaspur and 35 Km from Batala. Another historic town Kalanaur is at a distance of about 10 Km only. ·       Adjoining Dera Baba Nanak is the historic village Pakhoke where our lord Guru Nanak used to visit his devotee Ajita Randhawa. Governor of the area Duni Chand met Guru Nanak at Pakhoke and donated 100 Acre land to Guru Sahib. This land is on the right bank of river Ravi.  On the Guru’s acceptance of land Guru decided to settle there and building or hut was constructed. Kartarpur thus became the first Sikh centre. There is a reference in the historical books that Guru formally laid the foundation of Kartarpur on Magh 13, 1572 Bikrmi year [1515AD]. Apart from Duni Chand, Guru’s disciple Doda was also helpful. ·        At Kartarpur the Guru shed whatever his hermitage dress and wore Punjabi farmer’s  dress and started cultivation. His family; father, mother, wife and sons also arrived at Kartarpur. Here the Guru lived the life of a householder for 18 years. The Sikh history is replete with pleasant stories connected with Guru’s pious deeds at Kartarpur. Guru set up a Langer the common kitchen and a sarai the inn here. Sangat the congregation gathered here daily to listen to kirtan the Gurbani music and the Guru’s discourse. It was for the first time in the history of Indian sub-continent that people dined together irrespective of their caste and creed. ·       It was here that Guru Nanak appointed Lehna  his spiritual successor after severe tests and made him the second Guru of Sikhs on July 14, 1539 AD. Lehna was called Angad the one born from Guru’s own limb. Guru also handed over a pothi the book of hymns to Angad. ·       On Asu sudi 10, 1596 Bikrmi [Monday Sept. 22, 1539 AD] Guru breathed his last here. Since both Hindus and Muslims were his followers they started argument. Each claimed his body. Ultimately it was mutually decided that overnight, flowers be placed by both on his body and whose flowers found withered the next morning would loose claim. Next morning when the cloth sheet was removed body was missing and flowers of both communities were found as fresh as they were overnight. The two communities then decided to divide the cloth sheet  one burying it and the other consigning it to the fire. Therefore both a grave and a smadh exist here. ·       Guru Nanak undertook four major tours [Udasis] of the countries. Many sources tell us that except the first journey Guru commenced it all from here. Kartarpur had thus become the headquarter of the Sikhs and the Guru. ·       Karori Mal the Governor of Kalanaur [about 14 Km from Kartarpur] cultivated jealousy against the Guru as many Hindu Jogis and Muslims were converting to Sikhism. He set out to arrest the Guru but when he was to ride the horse he fell on the ground, his turban rolling down to the feet of people around. On his second attempt; tradition has it that he became blind and ultimately fell at the feet of the Guru and apologised for his past ill will. The Guru blessed him notwithstanding and he became a devote Sikh of Guru and donated 100 acres of land on the bank of river Ravi where Guru founded Kartarpur. ·       Some historians have named Karori Mal as Duni Chand who was grand son of Jawahar Mal. There is a street in Lahore on Jawahar’s name.Bakshi Bhagat Ram a minister in Maharaja Ranjit Singh court is in the linage of Duni Chand / Karori Mal. ·       There are instances in the old history books[Janam Sakhis] how the Guru started the institution of Langar the free kitchen for all.

Those Haunting Memories of Kartarpur

A Letter from erstwhile Kartarpur resident.

Those Haunting Memories of Kartarpur

FROM: "Sohan Singh"  S Syan@aol.com | Save Address DATE: Fri, 25 Jun 2004 10:44:40 +0530 TO: <......goraya@kartarpur.com> Name - Sohan Singh Email - Sohan S Syan@aol.com Comments - My place of birth is Village Doda(Darbar Sahib Kartarpur). I am now an old man of 72 years(Born in 1932). So long I have lived on memories linked with my village, the Mandir and Dharamsal there and the people, who were mostly Mahajans and Brahmans living in our neighbourhood. Those memories still haunt and I have an earnest wish to be able to move about freely in and around Darbar Sahib, where Masya(Amavas-monthly congregation) and fair of Dasvin( Joti-jot Samavan Divas of Guru Nanak Dev Ji)and Vaisakhi were celebrated/organised with great devotion and grandeur. I vividly remember Tayaji Bhai Malang,Sohan Lal and Bhai Gian Chand Sweetmeat sellers in the village and at Darbar Sahib during the Melas referred to above. Taaies Dhan Dai, one a Brahaman and another a Mehri, I miss for the love and affection, which they showered on me and other members of my family, whenever we were there in the village. Taaya Fateh Chand, a Mehra in our neighbourhood and husband of Taai Dhan Dai was a unique personality, full of love and affection. Then Jaasar Junction, in whose vicinity was Mandi Pandori- my Naankey. We lived in Rawalpindi but during second world war and the riots in Pindi in March,1947, I alongwith my mother had to stay in Mandi-Pandori and I attended Khalsa High School, Narowal for my 5th grade and from April,1947 to August,1949 for 10th Class. To Narowal, I went along with my maternal cousin Bhaa Gurbachan Singh, his friend Bhaa Harwant Singh from village Qiampur. We would have a race to reach Narowal or would travel(without ticket) to and fro Narowal, when train or rail car(Dabba) timings suited. Another personality in my mind is that of Bhaa Sadhu Singh, from Village Kakkeke, who would some times join us at Jassar Railway Station to either march on foot to Narowal or board the train.The wonderful booking clerk was Mr. Aziz, who knew that we travelled without ticket, turned away to other side on seeing us students, alighting from the train. I wish to do something for my birthplace and serve Darbar Sahib Kartarpur, before I die. Please pray for me and help me establish contact with any person anywhere in the world having any link withe era and the described area in Pakistan. Please keep me informed about any thing latest related to Darbar Sahib Kartarpur.  ----------------- And one more from Narowal Re: [kartarpur] Greetings to all Sikhs brothers living on the other side of Narowal Expand Messages B.S Goraya Aug 28, 2005 Respected Butt sahib, ------AOA--- Perhaps you are expecting opening of Kartarpur in view of my letter of a month ago where I had hopes that the preparation are on way for opening of Kartarpur for Indian devotee. But I have in my latest mail clarified that our hopes seem betrayed, perhaps the Indian Government has not so for approved Sikhs visiting Kartarpur without any passport. Though a jatha of Kuldip Singh wadala from Jalandhar will be visiting via Lahore. In case you have some direct information or news please share with us. Regards B.S.GORAYA Amritsar --- zabutt45 <zabutt45@yahoo.com> wrote: > Dear all brothers, .... People of Narowal are > looking to the day when > Government of Pakistan will allow Sikhs to visit > Darbar Sahib > Kartarpur and we welcome this step. I hear the Pak > Government is > likely to allow Sikh brothers to come to the Darbar > on September 22. I > am unfortunaly in the USA at the moment and will not > be able to watch > this historic occasion but my family in Narowal town > will be there to > welcome any body who comes there. Even you can stay > with my nephew, > Musa-deq Butt, Advocate. Musa-deq is grandson of > late Ch. Ghulam > Mohammad Butt who was President of the city > Municipality in 1947. I > hope all those who migrated from Narowal know him > and Musa-deq Butt, > adovate, is the son of late Anwer Ali Butt, ex-MPA, > Narowal. > I am in touch with Mr. Bajwa in Amritsar for I am to > publich a > detailed book on Narowal and, a full chapter will be > included on Baba- > je Guru Nanak Sahib. > All friends are invited to send me any interesting > detail regarding > Narowal or Darbar Sahib Kartarpur.

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅੰਦਰਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅੰਦਰਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਥਾਨ
ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ

 (ਪੁਸਤਕ ਰਿਪੁਦਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚੋ- ਕਿਉਕਿ ਪੁਸਤਕ ਇਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਾਲਾਤਾਂ 'ਚ ਵੱਡਾ ਫਰਕ ਆ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਓਦੋਂ ਅਜੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੀ ਨਹੀ ਸੀ ਬਣਿਆ। ਪਰ ਇਤਹਾਸਿਕ ਪੱਖੋਂ ਬੜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ।ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲਹਿਜੇ ਦਾ ਥੋੜਾ ਫਰਕ ਵੀ ਪਾਠਕ ਨੋਟ ਕਰਨਗੇ)

 ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਬਿ

 (ਜਿਲਾ ਲਾਹੌਰ) ਰਾਇ ਭੇਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ। ਲਾਹੌਰੋਂ ਤੀਹ ਕੋਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਖਾਸ, ਏਥੇ ਸੰਮਤ 1526 ਬਿ: ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਢਲੀ ਰਾਤ ਕਲਯਾਨ ਰਾਇ ਬੇਦੀ ਖੱਤਰੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਈ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ ਦੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੋਇਆ, ਏਹ ਧਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮਚੰਦ ਬੇਦੀ ਨੇ ਸੰਮਤ 1611 ਬਿ: ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਾਇਆ, ਸੇਵਾ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘ ਕਰਦੇ ਸੇ, ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਟਿਕ ਕੇ ਨਾ ਬੈਠੇ। ਮਗਰੋਂ ਇਕ ਉਦਾਸੀ ਨੇ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਰਾਜੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ (ਬ੍ਰਹਮਨ ਸਿੱਖ) ਨੇ ਸੰਮਤ 1842 ਨੂੰ ਧਾਮ ਪੱਕਾ ਤੇ ਰਾਮ ਚੰਦ ਅਕਾਲ ਗੜ੍ਹੀਏ ਨੇ ਤਲਾਉ ਪੱਕਾ ਬਣਵਾਇਆ, 18000 ਅਠਾਰਾਂ ਹਜਾਰ ਘੁਮਾਂ ਜਮੀਨ ਮਾਫੀ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਹਜਾਰ ਦਾਮੀ ਭੀ ਹੈ।

ਨਾਨਕਸਰ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਏਥੇ ਕੱਚੇ ਤਾਲ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਏਥੇ ਡੁਬ ਕੇ ਮਰਿਆ ਜਿਉਂਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਘੁਮਾਂ ਹੈ।

 ਕਿਆਰਾ ਸਾਹਿਬ। ਏਥੇ ਚੌਣੇ ਦਾ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ਖੇਤ ਹਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ,

 ੳ. ਮਾਲ ਸਾਹਿਬ। ਏਥੇ ਪੀਲੂ ਦੇ ਬਿਰਛ ਹੇਠ ਬਿਰਾਜੇ ਤਾਂ ਬਿਰਛ ਦੀ ਛਾਇਆ ਦੁਪੈਹਰ ਤਾਈਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਖਾਰ ਬਿੰਦ ਤੇ ਬਣੀ ਰਹੀ, ਆਮਦਨ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਦੀ ਹੈ, ਪੁਜਾਰੀ ਸਿੱਖ।

 ਮਾਲ ਸਾਹਿਬ। ਏਥੇ ਇਕ ਚਿੱਟੇ ਸੱਪ ਨੇ ਫਣ ਫੈਲਾ ਛਾਇਆ ਕਰ ਰੱਖੀ ਸੀ ਕਿ ਇਤਨੇ ਨੂੰ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਨੇ ਇਹ ਕੌਤਕ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਅਸਚਰਜ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਰਾਮਾਤੀ ਜਾਣਿਆ।

ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ। ਏਥੇ ਤੰਬੂ ਜੇਹੇ ਬਣ ਦੇ ਬਿਰਛ ਹੇਠ ਓਸ ਵੇਲੇ ਲੁਕੇ ਸਨ, ਜਦ ਚੂਹੜਕਾਣਾ ਮੰਡੀ ਤੋ ਸੌਦਾ ਲੈਣ ਗਏ ਹੋਏ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ  ਪੂੰਜੀ ਖੁਆ ਦਿਤੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਓਸ ਬਿਰਛ ਦਾ ਪੈਂਹਠ ਗਜ ਦਾ ਘੇਰਾ ਹੈ।

ਚੂੜ੍ਹਕਾਣਾ ਖਰਾ ਸੌਦਾ। ਏਥੇ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾ ਕੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਸੋ ਏਦੂੰ ਚੰਗਾ ਖਰਾ ਸੋਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਏਹ ਧਾਮ ਤਲਵੰਡੀ ਤੋਂ ਗਿਆਰਾਂ ਕੋਹ ਪਰ ਹੈ। 500 ਘੁਮਾਂ ਜਮੀਨ, ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਤ ਹੈ, ਪੁਜਾਰੀ ਉਦਾਸੀ।

ੇਡੇਹਰਾ ਚਾਹਲ ਗੁਰਦਵਾਰਾ  ਏਥੇ ਦੇ ਲੋਗ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਏਥੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਦਸਦੇ ਹਨ। ਏਥੇ ਹੁਣ ਡੇਹਰਾ ਚਾਹਲ ਨਾਮ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਸ ਜਗਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੋ ਵਾਰੀ ਗਏ। ਚਾਹਲ ਪਿੰਡ ਹੇਹਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਜਿਲ੍ਹਾ ਲਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੈ। 100) ਸੋ ਘੁਮਾਂ ਜਮੀਨ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਤ ਦੀ ਆਮਦਨ ਹੈ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਲੋਗ ਏਸ ਜਗਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪੁਜਾਰੀ ਸਿੱਖ।

ਜਾਮਣ ਪਿੰਡ, ਗੁਰਮੰਦਰ, ਪਰਗਣਾ ਲਾਹੌਰ। ਓਸ ਵੇਲੇ ਇਥੇ ਜੈਨੀ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਪਸ਼ੂ ਪੰਛੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਅਸਿਹ ਚੱਟੀ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਤਾਂ ਮਿਰਗ ਤੇ ਸੂਰ ਐਤਨੇ ਵਧੇ ਖੇਤੀ ਨਾ ਰਹਿਣੀ ਪਾਵੇ, ਦੂਜੇ ਰਾਜਾ ਮਾਮਲਾ ਸਖਤ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਪਰਜਾ ਦੇ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਓਥੇ ਜਾ ਠਹਿਰੇ। ਓਸੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਜਨੇਊ ਪਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ ਪਰ ਇਕ ਬੱਕਰਾ ਭਾਈ ਚਾਰੇ ਨੂੰ ਰਸੋਈ ਦਿੱਤੀ। ਏਸੇ ਗੁਨਾਹ ਬਦਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਓਸ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਤਾਂ ਤੋਂ ਅਤਯੰਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਆਖਯਾ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਜਾੜ ਛੱਡਿਆ ਹੈ, ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਬਚਨ ਹੋਯਾ ਰਾਜਾ ਹੀ ਉਜੜੇਗਾ ਤੁਸੀਂ ਵਸੋਗੇ। ਏਹ ਬਚਨ ਕਰ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ (ਜੀਆਂ ਮਾਰ ਜੀਵਾਲੇ ਸੋਈ ਅਵਰ ਨ ਕੋਈ ਰਖੇ। ਦਾਨੋ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨੋ ਵੰਞੇ ਭੱਸ ਪਈ ਸਿਰ ਖੁੱਬੇ)। ਥੋੜੇ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਪਿਛੋਂ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਫੋਜ ਨੇ ਆ ਕੇ ਜੈਨੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸੁੱਟਿਆ। ਰਾਜ ਆਪ ਸਾਂਭ ਲੀਤਾ। ਹੁਣ ਓਥੇ ਜੈਨੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਬਾਹਮਣ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਢਾਬ ਦੇ ਕੰਡੇ ਪਿੱਪਲ ਤਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਠਹਿਰੇ ਸਨ ਓਹ ਤਾਲ ਹੁਣ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਗੁਰ ਮੰਦਰ ਰੌਣਕ ਪਰ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਅਸਥਾਨ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ੈਹਰ ਵਿਚ ਚੁਹੱਟਾ ਬਜਾਰ ਜਵਾਹਰ ਮੱਲ ਦਾ ਉਘਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ  ਵੇਲੇ ਜਵਾਹਰ ਮੱਲ ਦਾ ਪੋਤਾ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਦੀਵਾਨ ਸੀ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ । ਉਸ ਨੇ ਸਰਾਧ ਕੀਤਾ ਓਸ ਦੇ ਬੁਲਾਣ ਪੁਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾ ਗਏ, ਅਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਬਾਪ ਬਘਿਆੜ ਬਣਿਆ ਹੋਯਾ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਭੁਖਾ ਦਿਖਾਯਾ, ਉਹ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਬੋਲਿਆ ਏਸ ਪਰਤੱਖ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਰੂਪ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਮੈਨੂੰ ਦੇਵ ਜੋਨੀ ਮਿਲੀ ਹੈ ਮੈਂ ਇਕ ਸੰਤ ਨੂੰ ਸਤਾਇਆ ਸੀ ਉਸ ਆਖਿਯਾ ਕਿ ਤੂੰ ਤਾਂ ਬਘਿਆੜ ਵਾਂਗੂੰ ਖਾਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਹ ਬਘਿਆੜ ਹੀ ਹੈ। ਤਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਰਾਖਸ਼ ਜੋਨੀ ਪਾਈ। ਹੂੰ ਭੀ ਕਿਸੇ ਸੰਤ ਨੂੰ ਨਾ ਸਤਾਈਂ। ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੈਨਵੰ ਜਮੀਨ ਦੇਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਮਿਲਯਾ ਹੋਯਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦਾ ਕੋਈ ਪਿੰਡ ਵਸਾ ਲਓ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਸਾ ਲਿਆ। ਓਸ ਨੇ ਪੰਦਰਾਂ ਹਜਾਰ ਬਿੱਘੇ ਦਾ ਪਟਾ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚੁੱਹਟੇ ਵਿਚ ਗਊ ਦਾ ਬਧ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ (ਲਾਹੌਰ ਸ਼ੈਹਰ ਜ਼ੈਹਰ ਕੈਹਰ ਸਵਾ ਪੈਹਰ)। ਮਕਾਨ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਇਕ ਮੂਰਤੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਮਦਨ ਬਹੁਤ ਥੋੜੀ ਹੈ, ਪੁਜਾਰੀ ਸਿੱਖ।

ਏਮਨਾਬਾਦ ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਸੈਦ ਪੁਰ ਸੀ, ਜਿਲਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ। ਲਾਹੋਰੋਂ 21 ਕੋਹ ਹੈ। ਏਥੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਤਰਖਾਣ ਸਿੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਲੈ ਗਈ। ਉਹ ਹਰਿ ਭਗਤ ਅਤੇ ਸਤਿਸੰਗੀ ਸੀ। ਏਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਈ ਦੀਵਾਨ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਆਦਕ ਅਲਯਾਈ ਹੋ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਦੁਖਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਾਲੇ ਮਰਦਾਨੇ ਨੂੰ ਭੀ ਮਾਰਿਆ ਕੀ ਤੂੰ ਕਾਫਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਹਿੰਦੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਿਉਂ ਕਰਨ ਲਗ ਪਿਆਂ ਹੈਂ। ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਸਰਾਧ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ੈਹਰ ਨੂੰ ਨਿਉਂਦਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਕੋਪ ਹੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੁਰੇ ਭਲੇ ਪਦ ਕਹਿ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਨੂੰ ਤਾੜਨ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਾਲੋ ਪ੍ਰਥਾਇ ਏਹ ਸਬਦ ਉਚਾਰਿਆ (ਜੈਸੀ ਮੈਂ ਆਵੇ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ ਤੈਸੜਾ ਕਰੀ ਗਯਾਨ ਵੇ ਲਾਲੋ), ਹੋਰ (ਜਿਨ ਸਿਰ ਸੋਹਿਨ ਪਟੀਆਂ ਮਾਂਗੀਂ ਪਾਇ ਸੰਧੂਰ), ਏਥੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਭੀ ਉਚਾਰਿਆ (ਯਥਾ) ਤੋੜ ਪਟੋਲੇ ਸੁਥਣਾਂ ਪਾਨੋ ਪਤਲੀਆਂ ਸੂਰਜ ਚੰਦ ਨਾ ਡਿਠੀਆਂ, ਵਾਟ ਨਾ ਜੁਲੰਧੜੀਆਂ, ਕਾਬਲ ਬੰਨ੍ਹ ਚਲਾਈਆਂ, ਕੂਕਾ ਘੱਤਦੀਆਂ, ਲਸ਼ਕਰ ਢੁਕੇ ਮੈਦਪੁਰ ਡੇਰੇ ਪਾਏ ਪੰਜ ਨੰਦ, ਪਾਣੀ ਭਰਣ ਆਵਣੀ ਬਾਬਰ ਆਂਦੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹ) ਇਹ ਬਚਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਐਞਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਕਿ ਬਾਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਦ ਦੋ ਵੇਰ ਹਾਰ ਕੇ ਏਧਰੋਂ ਮੁੜ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਬੁਲਾਯਾ, ਇਸੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੱਤ ਮੁੱਠਾਂ ਭੰਗ ਦੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਸੱਤ ਪੁਸ਼ਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਬਖਸ਼ੀ। ਸੰਮਤ 1782 ਬਿ. ਨੂੰ ਕਾਬਲੀਏ ਖੱਤ੍ਰੀ ਨੇ ਏਹ ਗੁਰ ਧਾਮ ਪੱਕਾ ਬਣਵਾਯਾ, ਹਸ਼ਮਤਰਾਏ ਕਾਨੂੰਗੋ ਸੰਮਤ 1873 ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਤਲਾਓ ਬਣਵਾ ਕੇ ਚਾਰ ਸੌ 400) ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨੀ ਦੀ ਜਮੀਨ ਲਗਾ ਗਿਆ। ਇਤਨੀ ਹੀ ਜਗੀਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਗਵਾਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਪੁਜਾਰੀ ਹੀਨ ਹਿਆਤ ਵਿਚ ਖੋ ਬੈਠੇ। ਏਹ ਗੁਰ-ਧਾਮ ਪਹਿਲੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਗਾਜੀ ਨੇ ਬਣਵਾਯਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਜਦ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਗਿਰਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸੇਵਾਰਾਮ ਖੱਤ੍ਰੀ ਨੇ ਬਨਾਯਾ ਬਾਕੀ ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੂਰਾ ਕਰਾਯਾ। ਮੇਲੇ ਦੋ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਕ ਬਸਾਖੀ ਤੇ ਦੂਜਾ ਸਰਾਧਾਂ ਵਿਚ।

ਚੁਟਾਲਾ ਪਿੰਡ (ਜਿਹਲਮ) ਏਮਨਾਬਾਦ ਤੋਂ ਨੌਂ ਕੋਹ, ਗੁਰਧਾਮ ਪੱਕਾ। ਦੋ ਸੋ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਅਤੇ ਇਕ ਸੌ ਘੁਮਾਂ

ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਹਜਾਰ ਬਿੱਘੇ ਜਮੀਨ ਮਾਫੀ ਹੈ। ਗਊਆਂ ਬਹੁਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਧ ਰਿੜਕਦੇ ਅਤੇ ਵੇਚਦੇ ਨਹੀਂ। ਮਹੰਤ ਉਦਾਸੀ।

ਰੁਹਤਾਸ ਚੋਆ ਸਾਹਿਬ, ਦਰਯਾ ਜੇਹਲਮ ਤੋਂ ਚਾਰ ਕੋਹ। ਏਥੇ ਕਨਪਾਟੇ ਸਿੱਧ ਜੋਗੀਆ ਨੇ ਪਾਣੀ ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਸੀ ਸੁਕਾ ਛੱਡਿਆ। ਕੇਵਲ ਇਕ ਚਸ਼ਮਾ ਬਾਲ ਗੁਦਾਈ ਦੇ ਟਿੱਲੇ ਪਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਰਖਿਆ। ਜਦ ਮਰਦਾਨਾ ਤ੍ਰੇਹ ਨਾਲ ਅਤਿ ਵਿਆਕਲ ਹੋਯਾ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਓਹੋ ਚਸ਼ਮਾ ਏਥੇ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਬਥੇਰਾ ਜੋਰ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਚਸ਼ਮਾ ਨਾ ਲੈ ਜਾ ਸਕੇ। ਓੜਕ ਬਾਲਗੁਦਾਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰ ਆਪਣੇ ਟਿੱਲੇ ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਹ ਚਸ਼ਮਾ ਜਦ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਪਠਾਣ ਨੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਰੋਕ ਲਈ ਰੁਤਾਸ ਦਾ ਕਿਲਾ ਬਣਾਯਾ ਤਦੋਂ ਭੀ ਕਿਲੇ ਦੀ ਕੰਧ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਵੇਰ ਗਿਆ ਪਰ ਅੰਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿਆ ਸੋ ਹੁਣ ਚੁਫੇਰੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਏਥੋਂ ਹੀ ਜਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਆਮਦਨੀ ਦੋ ਸੌ ਦੀ 200) ਹੈ, ਪੁਜਾਰੀ ਸਿੱਖ।

ਟਿੱਲਾ ਬਾਲਗੁਦਾਈ, ਥੜ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ, ਜੇਹਲਮ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਕੋਹ। ਬਾਲਗੁਦਾਈ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਰਖਿਆ, ਜੋਗ ਮਾਰਗ ਤੇ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ, ਓੜਕ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ। ਆਮਦਨ ਪੂਜਾ ਦੀ ਹੈ, ਪੁਜਾਰੀ ਕਨਪਟਾ ਜੋਗੀ। ਜਮੀਨ ਪਿੰਡ ਵੱਲੋਂ ਮਾਫੀ ਹੈ। ਪੁਜਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਏਥੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਭੀ ਗਏ ਸਨ।

 ਕੇਰ ਭਾਗਦੀ, ਮਾਂਗਟ ਤੋਂ ਚਾਰ ਕੋਹ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਏਥੇ ਓਸ ਤਪਸੀ ਜੋਗੀਰਾਜ ਦਾ ਮਾਨ ਤੋੜ ਕੇ ਕਲਯਾਨ ਕਰਨ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਸ੍ਰਾਪ ਦੇ ਕੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਗਰਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਓਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਰਾਮਾਤ ਖਿੱਚ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਏਸ ਸੋਟੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਗਰਕ ਕਰ ਦੇ। ਓਸ ਬਥੇਰਾ ਜੋਰ ਲਾਯਾ ਪਰ ਸੋਟਾ ਨਾ ਹਿੱਲਿਆ, ਸਗੋਂ ਸੱਪ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਅੰਤ ਨੂੱ ਓਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਤਿਨਾਮ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਤਾਰਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪੋਤੇ ਚੇਲੇ ਭਾਈ ਭਾਰਾ ਉਦਾਸੀ ਨੇ ਓਥੇ ਬਹੁਤ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਸ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੁਣ ਕੇ 2200 ਸੌ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ੳ. ਸਿਆਲਕੋਟ ਬੇਰ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ। ਏਥੇ ਇਕ ਹਮਜਾ ਗੋਸ ਫਕੀਰ ਸ਼ੈਹਰ ਨੂੰ ਗਰਕ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਚਲੀਹੇ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਉਸਦਾ ਹੰਕਾਰ ਤੋੜਿਆ। ਉਪਰੰਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਜਿੰਮੀਦਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਕਾਨ ਭੀ ਪੱਕੇ ਬਣਵਾ ਕੇ ਤੀਹ ਹਜਾਰ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਓਸ ਵਿਚੋਂ ਹੁਣ ਛੀ ਹਜਾਰ ਦੀ ਜਗੀਰ ਲੰਗਰ ਦੇ ਨਾਮ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਹੀਨ ਹਯਾਤ ਵਿਚ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਜਮੀਨ ਬਹੁਤ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਮਹੰਤ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਥਾ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਚੰਗੀ ਰੋਣਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਏ ਗਏ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਭੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਮਤ 1945 ਬਿ.ਵਿਚ ਦਸ ਮੁਰੱਬੇ ਬਾਰ ਵਿਚ ਏਸ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਉਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਅ.ਸਿਆਲਕੋਟ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ। ਏਥੇ ਖੂਹੇ ਪਰ ਮੂਲੇ ਖਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹਨਾ ਨਾਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਬੁਲਾਇਆ। ਉਹ ਨਾ ਆਇਆ ਸਗਵਾਂ ਅੰਦਰ ਲੁਕ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੱਪ ਲੜ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ। ਬਚਨ ਹੋਇਆ (ਮਰਨ ਨਾ ਜਾਤੋ ਮੂਲਿਆ ਆਇਓ ਕਿਤੇ ਥਾਇ)। ਓਸ ਦੇ ਵਾਰਸ ਗੁਰੂ ਜਾ ਸਰਾਪ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਪਾਸ ਚੁੱਕ ਲਿਆਏ, ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਿਉਂਦਾ, ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ ਗਰਭਵਤੀ ਨੂੰ ਪੁਤ ਜਨਮੇਗਾ। ਹੁਣ ਓਸ ਖੂਹੇ ਦਾ ਨਾਉਂ ਬਾਉਲੀ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਵਜੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੱਥਰ ਲਗਵਾ ਕੇ ਦੋ ਪਿੰਡ ਮਾਫੀ ਦਿਤੇ, ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪੱਟਾ ਮਹੰਤ ਦਯਾਰਾਮ ਦੇ ਨਾਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀਨ ਹਯਾਤ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਹੁਣ ਅੱਠ ਸੋ ਦੀ ਜਮੀਨ ਮਾਫੀ ਤੇ ਹੋਰ ਚੜ੍ਹਤ ਗ੍ਰਿਸਤੀ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਦੇ ਹੱਥ ਹੈ। ਵਿੱਦਯਾ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਆਦਿ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ।

ੳ.ਸਾਹੋਕੇ ਪਿੰਡ ਨਾਨਕ ਸਰ ਤੀਰਥ। ਏਥੇ ਕਚਨਾਰ ਦੇ ਬਿਰਛਾਂ ਤਲੇ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ ਉਹ ਸਦੀਵ ਹਰੇ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਮਦਨੀ ਕੁਝ ਕੁ ਜਮੀਨ ਦੀ, ਬਾਕੀ ਇਕ ਰੁਪਯਾ ਪ੍ਰਤਿ ਬਿਆਹ ਪਿੰਡ ਵਿਚੋਂ ਹੈ।

 ਅ.ਮਿੱਠਣ ਦੇ ਕੋਟੜੇ ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ। ਏਥੇ ਮਿੱਠਣਸ਼ਾਹ ਪੀਰ ਨੂੰ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਮੁਰਦੇ ਜਲਾਉਣ ਦੀ ਜਗਾ ਦੱਬਣ ਲਈ ਕਹਿ ਕੇ ਦੁਖ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਬਰਾਂ ਮਕਬਰੇ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾ ਕੇ ਮੱਨਣੋਂ ਹਟਾਯਾ ਅਤੇ ਹਰਿ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਜੋੜਿਆ। ਚਾਰ ਸੌ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਹੈ, ਪੁਜਾਰੀ ਸਿੱਖ ਹੈ।

ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੋਂ 18 ਕੋਹ। ਏਥੇ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਪੀਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਓਸ ਦੇ ਰੋੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਪੰਜੇ ਤੇ ਥੱਮਿਆ, ਜਿਸ ਤੇ ਪੰਜੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੁਣ ਤੀਕ ਹੈ।ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮ ਨੇ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛੇਦਿਆ ਪਰ ਉਹ ਅਗੇ ਹੀ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਓੜਕ ਨੂੰ ਹਾਰ ਕੇ ਓਹ ਭੀ ਮੰਨਣ ਲਗ ਪਏ। ਰਾਜਾ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੁੰਬਦ ਅਤੇ ਖਵਾਰੇ ਸ਼ਮਸਉੱਦੀਨ ਨੇ ਤਲਾਉ ਪੱਕਾ ਕਰਾਯਾ। ਬਸਾਖੀ ਨੂੰ ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ।

ਕਾਬਲ ਚੱਕੀ ਸਾਹਿਬ। ਏਥੇ ਬਾਬਰ ਨੇ ਫਕੀਰ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਚੱਕੀਆਂ ਪੀਹਣ ਲਾ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪੇ ਹੀ ਓਥੇ ਜਾ ਰਹੇ। ਜਦ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਚੱਕੀ ਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਚੱਕੀ ਆਪ ਚਲ ਪਈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਇਹ ਗਲ ਸੁਣ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਚਰਨੀ ਆ ਢੱਠਾ, ਤਾਂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਰੇ ਫਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਵਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਏਸ ਨੂੰ ਸਤ ਪੁਸ਼ਤਾ ਤਾਈਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਓਸ ਚੱਕੀ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਪੁੜ ਤਾਂ ਕਾਬਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸ਼ਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਰਮਸਾਲਾ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੈ ਅਰ ਨੀਚੇ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਗ ਵਿਚ ਪੂਜੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਮਿਠਾਈ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਓਥੇ ਅਰੋੜੇ ਸਿੱਖ ਮਜੋਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਘੜੂਕਾ ਪਹਾੜ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ। ਕਾਬਲੋਂ 15 ਕੋਹ ਪਰਸਿਧ ਜਗਾ ਹੈ। ਦਿਨੇ ਓਥੇ ਰੇਤਾ ਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪੇ ਹੀ ਖਿੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਨੂੰ ੳਸ ਟਿੱਬੀ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪੌੜਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਬਾਜੇ ਬਜਦੇ ਭੀ ਸੁਣੀਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਦਿਸਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਓਥੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅੰਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਏਥੇ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੂਸਰੇ ਮਿੱਠੇ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰ ਤੂਤਾਂ ਦੀ ਮਿਠਾਈ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਬਲਕੇ ਓਸ ਦੇਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਭੀ ਅਨੇਕ ਜਗਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾਂ ਕਾਰਨ ਚਮਤਕਾਰੇ ਲੋਗ ਦਸਦੇ ਹਨ, ਜੈਸੇ ਕਿ (1) ਦਰਗਈ ਪਿੰਡ ਮਾਲਕੰਦ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਿਚੋਂ ਪੌਂਣ ਗੁਫਾ ਸਿਧਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਦਸ ਬਜੇ ਰਾਤ ਦੇ ਐਤਨੀ ਤੇਜ ਨਿਕਲ ਕੇ ਦਸ ਬਜੇ ਦਿਨ ਤਕ ਅਜੇਹੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ ਓਸ ਗੁਫਾ ਅੱਗੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੀ ਖੜਾ ਰਹਿਨਾਂ ਸੀ ਓਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਭੀ ਕੋਈ ਹਠੀਲਾ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਖੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ। (2) ਓਥੋਂ ਛੀ ਕੋਹ ਉਤ੍ਰ ਵੰਨੀ ਰਾਜੇ ਬੈਰਾਟ ਦੇ ਮਹਲ, ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਗੁਫਾਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਦਸੋਂਟੇ ਦਾ ਤੇਰਵਾਂ ਬਰ੍ਹਾ ਲੁਕ ਕੇ ਗੁਜਾਰਿਆ ਸੀ। (3) ਓਸ ਦੇਸ ਭੁਨੇਰ ਪਿੰਡ ਪਾਸ ਯਾਕੀ ਦੇ ਪਰਗਨੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦਾ ਚੌਕਾ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਸਬ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਕਲ ਅਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਚੌਕੇ ਚੁਲ੍ਹੇ ਦੀ ਐਸੀ ਹੈ ਜਾਣੋ ਹੁਣ ਬਨਿਆ ਹੈ। (4) ਏਸੇ ਭੁਨੇਰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵਲ ਬੂਟੀਆਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਾਂਨਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਈ ਕੋਸ ਇਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੱਡ ਤੋਂ ਉਰਾਰ ਖੜੇ ਰਹਿਕੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਪਾਰ ਗਏ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਸਗੋਂ ਪਾਰ ਗਿਆਂ ਐਸਾ ਭੈ ਲਗਦਾ ਹੈ ਆਦਮੀ ਕੰਬ ਕੇ ਡਿਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। (5) ਅਖੂਨ ਸ਼ਾਹ ਜੋ ਸੰਮਤ 1921 ਬਿ. ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜਾਂ ਨਾਲ ਸਾਲ ਭਰ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਓਹ ਏਸੇ ਭੁਨੇਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸੀ। ਜਿਕੂੰ ਮਾਲਵੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਬੁਲੰਦ ਅਵਾਜ ਅੱਸੂ ਕੱਤੇ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਸੁਣੀਂਦੀ ਹੈ ਓਸ ਨੂੰ ਗਹੀਰਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਏਸੇ ਭਾਤ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ ਤੋਂ 22 ਕੋਹ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਚੈਲ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਜਿੱਥੇ ਪਠਾਣ ਅਤੇ ਸਿੰਘ 1876 ਬਿ. ਨੂੰ ਲੜਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਥੇ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਮਾਰੋ, ਪਕੜੋ, ਕਾਫਰ, ਸੂਰ, ਇਹ ਅਵਾਜੇ ਆਪੋ ਹੋ ਕੇ ਆਪੇ ਹੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਨੇਕ ਹਠੀਏ ਸੁਣਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਏਥੇ ਹੋਰ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਸੁਗੰਧਿ ਵਾਲੇ ਅਲੋਕਕ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਹਨ। ਓਨ੍ਹਾਂ ਜੇਹੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ, ਓਹੋ ਬੂਟੇ ਪੂਜੀ ਦੇ ਹਨ।

ਕੋਠਾ ਸਾਹਿਬ ਅਸਕਾ ਪਿੰਡ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਮਾਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕਾਰ ਕਢਣ ਆਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਓਸਦੇ ਪੋਤ੍ਰੇ ਨੂੰ ਦੋ ਵੇਰ ਦਸਮੇਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੇਲਾ ਹਰ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਦਸਮੇਸ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਦਰਸਨ ਕਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਪਤ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਜਾਰੀ ਉਦਾਸੀ।

 ਚੋਆ ਸਾਹਿਬ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੋਂ ਚਾਰ ਕੋਹ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਤੇ ਹੈ। ਏਥੇ ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਰੋਹੀ ਵਿਚ ਬਕਰੀਆਂ ਚਾਰਦਾ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਬਿਆਕੁਲ ਹੋ, ਅਬੋਲ ਹੋ ਲਿਟਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਓਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਤੱਕ ਅਪਣੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਸੈਨਤ ਕਰੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਾਣੀ ਲਿਆ। ਉਸ ਉਤ੍ਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਏਥੇ ਤਾਂ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਕਿਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕ ਪੱਥਰ ਵੱਲ ਸੈਨਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲੂਗਾ। ਜਦ ਬਾਲੇ ਨੇ ਪੱਥਰ ਚੁੱਕਿਆ ਤਾਂ ਇਕ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਨਿਕਲ ਆਯਾ ਜੋ ਅੱਜ ਤੇੜੀ ਬਾਲੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਚਸ਼ਮਾ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।

 ਅਬਲੀਸ। ਕਾਬਲ ਤੋਂ 14 ਕੋਹ ਉਤ੍ਰ ਵਲ। ਏਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਰਉਪਰਕਾਰ ਵਾਸਤੇ ਤਿੰਨ ਵੇਰ ਵਿਕੇ। (1) ਲੁਕਮਾਨ ਪਿੰਡ। (2) ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ। (3) ਅਬਲੀਸ। ਪੁਜਾਰੀ ਓਡ ਹਨ। ਆਮਦਨ ਚੜ੍ਹਤ ਦੀ ਹੈ।

 ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਖਾਲੜੇ ਪਿੰਡ। ਲਾਹੋਰੋਂ 14 ਕੋਹ ਪੱਛੋਂ ਵਲ। ਏਥੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਬਦ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਖੋਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਪਰ ਗੁਰਾਂ ਨੇ ਫਰਮਾਯਾ (ਵਸੋ ਰਸੋ ਖਾਲੜਾ ਮਰੋ ਮਹਾਜਨ ਨੰਗ) ਓਥੇ ਅੱਜ ਤੀਕ ਕੋਈ ਮਹਾਜਨ ਧਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਯਾ। ਜਿੰਮੀਦਾਰ ਹੀ ਸ਼ਾਹ ਹਨ। ਮਹੰਤ ਸਿੱਖ, ਆਮਦਨ ਚੜ੍ਹਤ ਅਤੇ ਥੋੜੀ ਜੇਹੀ ਜਮੀਨ ਲੰਗਰ ਲਈ ਹੈ।

 ਚਾਹਲ ਡੇਰਾ ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ। ਲਾਹੋਰ ਤੋਂ ਸਤ ਕੋਹ ਏਥੇ ਆਨੰਦ ਬਿਵਾਹ ਵੇਲੇ ਠਹਿਰ ਕੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।

 ਸਤਘਰਾ ਧਰਮਸਾਲਾ (ਲਾਹੋਰ)। ਪ੍ਰਗਣੇ ਲਾਹੋਰ ਵਿਚ ਏਥੇ ਇਕ ਦੁਖੀਏ ਸਾਹੂਕਾਰ ਨੂੰ ਏਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਾ ਕੇ ਸੁਖੀ ਕੀਤਾ (ਸਹਸ੍ਰਦਾਨ ਦੇ ਇੰਦਰ ਰੁਆਇਆ। ਪਰਸਰਾਮ ਰੋਵੇ ਘਰ ਆਯਾ)

ਦੀਪਾਲਪੁਰ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ। ਚੂਹਣੀ ਤੋਂ 8 ਕੋਹ। ਮਕਾਨ ਪੱਕਾ ਹੈ।

 (ੳ) ਭੀਲੇ ਪਿੰਡ ਗੁਰ ਮੰਦਰ। ਕੰਗਣ ਪੁਰੋਂ ਪੰਜ ਕੋਹ। ਏਥੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਤਸੰਗ ਸੇਵਾ ਚੰਗੀ ਕੀਤੀ, ਬਚਨ ਹੋਯਾ ਏਹ ਪਿੰਡ ਬਹੁਤੀ ਥਾਈਂ ਬਸੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਲੋਗ ਜਾਣਗੇ ਸੰਗਤ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਸਿਖਾਉਣਗੇ। ਆਮਦਨੀ ਚੋਖੀ ਹੈ। ਪੁਜਾਰੀ ਸਿੱਖ।

(ਅ) ਪਿੰਡ ਘੁੰਮਣਕੇ। ਏਥੇ ਬਣ ਦੀ ਦਾਤਨ ਪਾੜ ਕੇ ਗੱਡੀ ਸੀ। ਸੌ ਹੁਣ ਓਸੇ ਭਾਂਤ ਇਕ ਪਾਸੇ ਦੇ ਡਾਹਣੇ ਡਾਹਣੀਆਂ ਉਤੇ ਛਿਲ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਓਹ ਪੀਲੂ ਦਾ ਬਿਰਛ ਹਰਾ ਭਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਏਥੇ ਬਾਬਾ ਮੂਲੇ ਖੱਤਰੀ ਨੇ ਦੋ ਦਿਨ ਰੱਖੇ। ਸਤਸੰਗ ਅਰ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਏਸ ਨੇ ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾਂ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਓਹ ਬੋਲੇ ਕਾਲੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨ ਕਥੀਆਂ ਪਿਆ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਹੁਣ ਸੁਣ ਕੇ ਕੀ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਕੁਟੀਚਰ ਰਹਿਣਗੇ, ਭਾਵ ਬਕਵਾਦੀ। ਸੋ ਹੁਣ ਤਕ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਓਹੋ ਦਸ਼ਾ ਹੈ। ਗੁਰ ਅਸਥਾਨ ਪੱਕਾ, ਸੰਗਤ ਦੀ ਰੌਣਕ ਚੰਗੀ ਹੈ।

 ਕੰਗਣਪੁਰ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਭੀਲੇ ਤੋਂ 4 ਕੋਹ। ਏਥੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੇਵਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਬਚਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਏਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਥੇ ਜਾਣਗੇ ਸੂਮਪੁਣਾ ਹੀ ਸਿਖਾਉਣਗੇ। ਆਮਦਨੀ ਦੋ ਸੌ ਦੀ ਹੈ। ਪੁਜਾਰੀ ਸਿੱਖ।

 ਪਾਕਪਟਨ ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ। ਏਥੇ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਇਬਰਾਹੀਮ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਮੜ੍ਹੀ ਮੰਨਣੋਂ ਹਟਾਯਾ। ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਨੋ ਪੋੜੀਆਂ ਓਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਉਚਾਰਿਆ।

 ਛਾਂਗਾ ਮਾਂਗਾ, ਛੋਟਾ ਨਨਕਾਨਾ, ਚੂਹਣੀ ਤੋਂ ਸਤ ਕੋਸ। ਤਲਵੰਡੀ ਤੋਂ ਸੁਲਤਾਨ ਪੁਰ ਨੂੱ ਜਾਂਦੇ ਹੋਯਾਂ ਨੇ ਏਥੇ ਇਕ ਬਾਨ- ਪ੍ਰਸਤ ਜੋਗੀਰਾਜ ਸੰਤ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਗਯਾਨ ਦ੍ਰਿੜਾ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਗਯਾਰਾਂ ਸੋ ਬਿਘੇ ਜਮੀਨ ਮਾਫੀ, ਕੁਛ ਦਾਮੀ ਆਮਦਨੀ ਹੈ। ਗੁਰ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਤਲਾਓ ਪੱਕਾ। ਪੁਜਾਰੀ ਸਿੱਖ।

 ਅਪੇਲ ਪਿੰਡ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਚੂਹਣੀ ਤੋਂ ਅੱਠ ਕੋਹ। ਮਕਾਨ ਪੱਕਾ, ਦੋ ਸੋ ਬਿਘੇ ਜਮੀਨ ਮਾਫੀ, ਪੁਜਾਰੀ ਸਿੱਖ।

 ਅ. ਚਾਓਲੀ ਮੂਸਾ ਖੇਲ (ਮੁਲਤਾਨ)। ੲਕੇ ਭੀ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਹੈ। ਕੁਛ ਦਾਮੀ, ਬਾਕੀ ਚੜ੍ਹਤ ਹੈ। ਪੁਜਾਰੀ ਸਿੱਖ।

 ਸੱਖਰ ਗੁਰ ਅਸਥਾਨ ਸਿੰਧ। ਸਿੰਧ ਦਰਯਾ ਕਨਾਰੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਜ ਕਲ ਸਾਧ ਬੇਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਣੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਏਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਬਰਣ ਨਾਲ ਗੋਸਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਰਯਾ ਨੇ ਏਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜਗਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਪਰ ਹੁਣ ਤੋੜੀ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਓਸ ਦੇਸ ਵਿਚ ਸਮਸਾਨ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਸਾਧ ਵੇਲਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਸੰਮਤ 1822 ਨੂੰ ਏਥੇ  ਬਣਖੰਡੀ ਉਦਾਸੀ ਸੰਤ ਜਾ ਬੈਠਾ, ਜਿਥੇ ਹੁਣ ਅਦੁਤੀ ਲੰਗਰ ਚਲਦਾ ਹੈ ਓਥੋਂ ਜੇਹਾ ਖਰਚ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਡੇਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਏਸੇ ਭਾਂਤ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਧਰਮ ਸਾਲਾ ਵਿਚ ਆਮਦਨੀ ਅਤੇ ਖਰਚ ਹੈ, ਉਦਾਸੀ ਮਹੰਤ।

 ਮੁਲਤਾਨ ਗੁਰ ਅਸਥਾਨ। ਸ਼ੰਮਸ ਤਬਰੇਜ ਦੀ ਕਬਰ ਦੇ ਪਾਸ ਹੈ। ਏਥੋਂ ਦੇ ਪੀਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਜਤਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੈਹਰ ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਹੀ ਪੀਰਾਂ ਫਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਫੇਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਥੇ ਰਹੋਗੇ ਇਕ ਦੁਧ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਭੇਜਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਏਸ ਕਟਾਖਛ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਵਿਚ ਪਤਾਸੇ ਅਤੇ ਉਪਰ ਇਕ ਚੰਬੇਲੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਜਤਾਯਾ ਇਹ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨਾਲ ਮਿਠ ਭਾਵ ਵਰਤਾਂਗੇ ਅਤੇ ਫੁਲ ਦੀ ਨਯਾਈ ਅਟੰਕ ਰਹਾਂਗੇ, ਪਿਆਲਾ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਪਸਚਾਤ ਚਰਚਾ ਹੋਈ ਅੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਜਮਤ ਦੇਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨ ਪਕੜ ਲਏ।

 ਉੱਚਾ ਪਿੰਡ ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ। ਏਥੇ ਜਲਾਲਦੀਨ ਸੱਯਦ ਪੀਰ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਪੁਛਣੇ ਪਰ ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਮਨਮੁੱਖ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੱਸੇ। ਅਧਿਕ ਕਥਾ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਹੈ। 

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤ ਵਿਚੋਂ

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤ ਵਿਚੋਂ

ਪੱਖੋ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ। ਏਥੇ ਅਜਿੱਤੇ ਰੰਧਾਵੇ ਚੌਧਰੀ ਨੂੰ ਰਿਧੀ 'ਸਿੱਧੀ' ਬਖਸ਼ੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੱਸ ਸੋਹਰੇ ਨੇ ਫਕੀਰੀ ਭੇਖ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਤਾਨੇ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਜਦ ਪਰੋਹਤ ਸਿੱਖਮਤ ਦੇਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ (ਸੁਆਮੀ ਪੰਡਤਾ ਤੁਮ ਦੇਹੁ ਮਤੀ ਮੈਂ ਕਿਤ ਬਿਧ ਪਾਵਓ ਪ੍ਰਾਨਮਤੀ) । ਮਕਾਨ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਆਮਦਨ ਦੋ ਸੋ  200) ਹੈ, ਮਹੰਤ ਸਿੱਖ ਹੈ।

ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਧਰਮਸਾਲਾ। ਏਥੇ ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਅਗਾਹਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰੇ ਗੁਰ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਲੜੀ ਕਾਇਮ ਕਰ, ਸੰਮਤ 1596 ਬਿ.ਅੱਸੂ ਵਦੀ ਦਸਮੀ ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ। ਸਮਾਧ ਤੇ ਕਬਰ ਦੋਨੋਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਸੰਮਤ 1741 ਨੂੰ ਦਰਯਾ ਰਾਵੀ ਵਿਚ ਬਹਿ ਗਈਆਂ। ਓਥੋਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਬੁਧ ਸਿੰਘ ਦੂਦੇ ਗੋਤ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨੇ ਧਰਮਸਾਲਾ ਪੱਕੀ ਬਣਵਾ ਕੇ ਦੋ ਹਜਾਰ 2000) ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲਗਾ ਦਿਤੀ। ਕੁਝ ਕੁ ਤਾਂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਖੋ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੈ।

ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਕਰਤਾਰਪੁਰੋਂ ਤਿੰਨ ਕੋਹ ਦਰਯਾ ਰਾਵੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਛੋਂ ਵਲ ਸੰਮਤ 1776 ਬਿ.ਨੂੰ ਬੇਦੀ ਮੇਹਰਚੰਦ ਤੇ ਮਾਣਕ ਚੰਦ ਨੇ ਪੱਖੋ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰੰਧਾਵੇ ਜੱਟਾਂ ਤੋਂ ਅੱਠ ਹਜਾਰ 8000 ਬਿੱਘੇ ਜਮੀਨ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਦੇਹੁਰਾ ਵਸਾਯਾ। ਕਰਤਾਰਪੁਰੋਂ ਪਾਵਨ ਬਿਭੂਤੀ ਦੀ ਗਾਗਰ ਲਿਆ ਕੇ ਏਥੇ ਰੱਖੀ, ਫਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਹੋਏ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਤੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਨਾਨਕ ਚੱਕ ਮਲਕੀਯਤ ਸਮੇਤ ਵਸਾ ਕੇ ਦੇਹਰੇ ਅਰਥਾਤ ਸਮਾਧ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਾਮ ਲਵਾ ਦਿਤਾ, ਇਹ ਮੰਦਰ ਰਾਜੇ ਚੰਦੂ ਲਾਲ ਹੈਦਰਾਬਾਦੀਏ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨੇ ਸੰਮਤ 1801 ਬਿ.ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਕਰ ਕੇ ਸੰਮਤ 1818 ਬਿ.ਤਕ ਸੰਗਮਰਮਰ ਲਾ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰਾਇਆ, ਸਾਰਾ ਸੋਨਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰ.1884 ਬਿ.ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਵਾਯਾ। ਪਰ ਇਹ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਰਹਿਆ ਤੇ ਬੇਦੀ ਝਗੜ ਕੇ ਹਾਰ ਗਏ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬਾਵਾ ਅਜਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਮਤ 1941 ਬਿ. ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਦੇਹੁਰਾ ਬਾਬੇ ਦਾ ਪੰਦ੍ਰਾਂ ਸੋ ਚਾਲੀ ਦਮੜੇ ਖਰਚ ਕੇ ਬਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਹੁਨ ਬੋਹੜ ਬ੍ਰਿਛ ਦੇ ਪਾਸ ਹੈ। ਦੋ ਜੋੜ ਮੇਲ ਬਸਾਖੀ ਅਤੇ ਹੋਲੇ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਰਤਾਰਪੁਰ -1938 'ਚ ਛਪੇ ਕਿਤਾਬਚੇ ਚੋਂ -ਲਿਖਾਰੀ ਸ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ

ਕਰਤਾਰਪੁਰ -1938 'ਚ ਛਪੇ ਕਿਤਾਬਚੇ ਚੋਂ -ਲਿਖਾਰੀ ਸ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ

1919 ਈ. 'ਚ ਰਾਵੀ ਨੇ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਦੇ ਚਰਨ ਚੁੰਮੇ

ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ ਸੇਵਾ

ਬੰਨ੍ਹ ਕਮੇਟੀ

 1938 'ਚ ਛਪੇ ਕਿਤਾਬਚੇ ਚੋਂ

 -ਲਿਖਾਰੀ ਸ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ

1919 ਈ ਵਿਚ ਫਿਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਲ਼ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਨੇ ਢਾਹ ਲਾ ਦਿਤੀ ਉਦੋ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਕੇ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਕਿਨਾਰੇ ਹੀ ਬੰਨ ਦਿਤੇ। ਉਦੋਂ ਇਕ ਬੰਨ ਕਮੇਟੀ ਬਣੀ ਸੀ ਜਿਨਾਂ ਬਾਦ ਵਿਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੇ ਇਕ ਕਿਤਾਬਚਾ ਛਪਵਾਇਆ।ਕਰਤਾਰਪੁਰ-ਸੰਖੇਪ ਇਤਹਾਸ- ਲਿਖਾਰੀ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ। ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਵਿਸਥਾਰ ਇਸੇ ਕਿਤਾਬਚੇ ਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਜਾਰੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ

ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਅਧਕ ਚਲ ਆਵਹਿ।ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕ ਕੇ ਚਰਨ ਮਨਾਵਹਿ।

ਏਕ ਮੁਰੀਦ, ਸਿੱਖ ਇਕ ਹੋਵਹਿ।ਦਰਸਨ ਪਰਸਨ ਕਲਮਲ ਖੋਵਹਿ।

ਗ੍ਰਾਮ ਨਗਰ ਰਹਿ ਹੀਂ ਨਰ ਜੇਤੇ।ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਕੀਰਤਿ ਕਰਿ ਹੀ ਤੇਤੇ।

ਬ੍ਰਾਹਮਚਾਰੀ ਬੈਰਾਗੀ ਜੋਊ।ਜੋਗੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਐ ਕੋਊ।

ਨੀਚ ਕੇ ਊਚ ਰਾਇ ਕੈ ਰੰਕਾ।ਸੁਜਸ ਉਚਾਰਹਿ ਸਭ ਅਨ ਲੰਕਾ।

ਪੰਡਤ ਅਪਰ ਅਪੰਡਤ ਜਹਿ ਤਹਿ।ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਕੀਰਤਿ ਕਰਿ ਹੀ ਮਹਿਂ ਮਹਿਂ।

ਪੁਰਿ ਕਰਤਾਰ ਵਿਖੇ ਨਰ ਨਾਰੀ।ਰਹੈਂ ਸਦੀਵ ਭੀਰ ਭਰਿ ਭਾਰੀ।

ਸਵਾ ਜਾਮ ਨਿਸਿ ਰਹੇ ਸਦਾਈ।ਹੋਤਿ ਕੀਰਤਨ ਸਭ ਸੁਖਦਾਈ। (ਪੰ: 1117 ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

Ì ਮਿਲਾਪ ਦੋਦਾ

ਇਥੇ ਲਾਗੇ ਹੀ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੇਵਕ ਦੋਦੇ

ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਦੋਦਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਸਬੇ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਾਖੀਆਂ 'ਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੋਦੇ ਦੇ ਸ਼ੰਕੇ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਵੇਰਾਂ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੁੱਧ ਦਾ ਵਗਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਦੋਦੇ ਦੇ ਓਦੋ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲੋ ਵਰ ਮੰਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਉਸ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Ì ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1589 ਮੁਤਾਬਿਕ 1532 ਈ: ਨੂੰ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਆਏ ਸਨ।

Ì ਮਾਇਆ ਦਾ ਮੀਂਹ - ਸਾਖੀਆਂ 'ਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵੇਰਾਂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਇਆ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਦੂਦ ਅੰਦਰ ਵਾਕਿਆ ਖੂਹ ਵਿਚ ਪਵਾ ਦਿਤੀ ਸੀ।

1614 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦਾ ਹੜ੍ਹ :- ਮੁਤਾਬਿਕ 1547 ਈ. ਦੇ ਸਾਲ ਰਾਵੀ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਹੜ੍ਹ ਆਇਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਸਾਇਆ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨਗਰ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਧਰਮਸਾਲ ਬਚ ਗਈ। ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਮਕਬਰਾ ਤ ਸਮਾਧ ਵੀ ਬਚ ਗਈਆਂ।

ਏਸੇ ਸਾਲ ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਧਰਮ ਚੰਦ ਨੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉਰਲੇ ਪਾਸੇ ਨਗਰ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ।

ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1741 (ਮੁਤਾਬਿਕ 1684 ਈ .) ਨੂੰ ਫਿਰ ਭਾਰੀ ਹੜ੍ਹ ਆਇਆ ਤੇ ਕਬਰ ਤੇ ਸਮਾਧ ਜੋ ਦੋਨੋ ਕੱਚੀਆਂ ਸਨ ਵੀ ਰੁੜ ਗਈਆਂ। ਜਿਸ ਉਪਰੰਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦੋਨੋ ਪੱਕੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਦੀਆਂ ਨੇ ਚਾਦਰ ਦੀ ਭਸਮ ਵਾਲੀ ਗਾਗਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰੋਂ ਪੁੱਟ ਕੇ ਲਿਆ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਸਰਜੀ ਦੇ ਖੂਹ ਤੇ ਦੱਬ ਦਿੱਤੀ ਜਿਥੇ ਅੱਜ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇਣ ਸਬੰਧੀ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਸਾਹਿਬਜਾਦਿਆਂ ਸਭ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਹੀ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਕੌਤਕ ਸੰਖੇਪ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ :-

(1) ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀਮਤੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਦੀਣ (ਘਾਹ ਤੀਲੇ ਆਦਿਕ ਗਿੱਲੇ ਪੱਠਿਆਂ) ਦੀ ਪੰਡ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਆਏ। (2) ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀ ਮਰਜੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਵੇਲਾ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਕੇ ਲੈ ਆਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਨ ਭਾਸਿਆ। (3) ਗੰਦੇ ਚਲੇ (ਹੌਜ਼) ਵਿੱਚੋਂ ਕਪੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਛਾਲ ਮਾਰਕੇ ਗੜਵੀ ਕੱਢ ਆਂਦੀ। (4) ਕਿੱਕਰਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹਕੇ ਮਠਿਆਈ ਝਾੜ੍ਹਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਛਕਾਈ। (5) ਫਰਸ਼ ਤੋਂ ਮੋਈ ਹੋਈ ਚੂਹੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਾਹਰ ਸੱਟ ਆਏ। (6) ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਚੀ ਦੀਵਾਰ ਢਾਹੀ ਤੇ ਫਿਰ ਬਾਰ ਬਾਰ ਬਣਾਈ। (7) ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਧਾਣਿਕ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਤਾਂ ਸਭ ਸਿੱਖ ਡਰ ਕੇ ਦੌੜ ਗਏ, ਕੇਵਲ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਹੀ ਸਨਮੁੱਖ ਰਹੇ। (8) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਰਦੇ ਦੀ ਲੋਥ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਸਤੇ ਕਪੜਾ ਉਠਾਇਆ ਤਾਂ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਦੇਗ ਨਿਕਲੀ।

 ਮੱਘਰ 1594 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਮੁਤਾਬਿਕ 1537 ਈ: ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਪਾਲਕ ਤੇ ਸਰਬ ਗੁਣ ਭਰਪੂਰ ਲਾਇਕ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਗੱਦੀ ਸੋਂਪ ਕੇ ਨਾਮ 'ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ' ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇਣ ਤੇ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਹੁਰੀਤ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :-

ਬਾਬਾ ਆਇਆ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਭੇਖ ਉਦਾਸੀ ਸਗਲ ਉਤਾਰਾ॥

ਪਹਿਰ ਸੰਸਾਰੀ ਕਪੜੇ ਮੰਜੀ ਬੈਠ ਕੀਆ ਅਵਤਾਰਾ॥

ਉਲਟੀ ਗੰਗ ਵਹਾਈਓਨ ਗੁਰ ਅੰਗਦ ਸਿਰ ਉਪਰ ਧਾਰਾ॥

ਪੁਤੀਂ ਕੌਲ ਨ ਪਾਲਿਆ ਮਨ ਖੋਟੇ ਆਕੀ ਨਸਿਆਰਾ॥

ਬਾਣੀ ਮੁਖਹੁ ਉਚਾਰੀਐ ਹੋਇ ਰੁਸ਼ਨਾਈ ਮਿਟੈ ਅੰਧਾਰਾ॥

ਗਿਆਨ ਗੋਸ਼ ਚਰਚਾ ਸਦਾ ਅਨਹਦ ਸ਼ਬਦ ਉਠੇ ਧੁਨਕਾਰਾ॥

ਸੋਦਰ ਆਰਤੀ ਗਾਵੀਐ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਪ ਉਚਾਰਾ॥

ਗੁਰਮੁਖ ਭਾਰ ਅਥਰਬਣ ਧਾਰਾ ॥ (ਵਾਰ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ 38)

ਏਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਉਦਾਸ ਦਾ ਭੇਖ ਲਾਹ ਦਿਤਾ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦਿੱਤੀ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਰਹੁਰੀਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਣ ਤੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਤਵਾਰੀਖਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਸਾ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਪਾਠ ਤੇ ਕਥਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਦੁਪਹਿਰੇ ਲੰਗਰ ਵਰਤਦਾ ਸੀ, ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ ਫੇਰ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਪਰੰਤ ਰਹਿਰਾਸ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਹੋ ਕੇ 'ਗਗਨ ਮੈ ਥਾਲੁ ਰਵਿ ਚੰਦ ਦੀਪਕ' ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਆਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਪੰਜਵੀਂ ਤੇ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਆਉਣਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਏਥੇ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਦੀ ਯਾਤ੍ਰਾ ਲਈ ਆਏ ਤੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਦੇਖ ਕੇ ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗ ਵਿਚ "ਕਰਤਾਪੁਰਿ ਕਰਤਾ ਵਸੈ ਸੰਤਨ ਕੈ ਪਾਸਿ" ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਉਪੰ੍ਰਤ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਪਿਛੋਂ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁੱਤ੍ਰ ਸਾਹਿਬ ਭਾਨੇ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਇਥੇ ਆਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਭੀ ਨਾਲ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਇਸੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਰਮਦਾਸ ਜੋ ਕੋਈ 25 ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹਟਵਾ ਹੈ।

------------

1919 ਈ. 'ਚ ਰਾਵੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਦੇ ਚਰਨ ਚੁੰਮੇ

ਸੰਨ 1919 ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਦਰਯਾ ਰਾਵੀ ਨੇ ਫੇਰ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿਚ ਪਾਇਆ। ਦਰਯਾ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਦੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਕੰਧ ਤੋਂ ਕੇਵਲ 3 ਗਜ ਦੇ ਫਾਂਸਲੇ ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1928 ਤਕ ਦਰਯਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜੋਰ ਕੀਤਾ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਬੰਨ੍ਹ ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਚੀਫ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼, ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਰ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਪਟਿਆਲਾ ਵਲੋਂ ਇਕ ਲੱਖ 35 ਹਜਾਰ 6 ਸੌ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸ: ਬ. ਬੇਦੀ ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਗਜੈਕਟਿਵ ਇੰਨਜੀਨੀਅਰ ਦੀ ਅਣਥਕ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਦੀ ਪਿਚਿੰਗ ਲਗ ਕੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸਦਾ ਲਈ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। 5 ਅਗਸਤ ਸੰਨ 1919 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 6 ਫਰਵਰੀ 1938 ਤਕ ਦਾਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਸੇਵਾ ਤੇ ਲਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੇਲੇ ਸਾਲ ਭਰ ਵਿਚ ਲੱਗਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 'ਮੇਲਾ ਦਸਮੀ' ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ "ਅੱਸੂ ਵਦੀ ਦਸਮੀ" ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।

(1) ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਚੌਦਸ, (2) ਮੇਲਾ ਵਸਾਖੀ (3) ਭਾਦ੍ਰੋਂ ਦੀ ਚੇਤ ਚੌਦਸ ਤੇ ਅਮਾਵਸ, (4) ਅੱਸੂ ਵਦੀ ਦਸਮੀਂ, (5) ਚੋਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੇਲਾ: ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਸਹਿਬ ਵਿਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਓਥੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਯਾਤ੍ਰਾ ਲਈ ਏਥੇ ਭੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। (6) ਹਰ ਇਕ ਅਮਾਵਸ।

ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਅਸਥਾਨ ਹਨ :-

(1) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਮਾਧ। (2) ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ। (3) ਛਿੱਛਰਾ ਸਾਹਿਬ। (4) ਤਿਲਕ ਅਸਥਾਨ। (5) ਤਾਲ ਕਟੋਰਾ।

ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਦੀ 84 ਫੁਟ ਉੱਚੀ ਨਹੀਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਰੰਭ ਹੈ। ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਮਾਈ ਸਫਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ ਸੇਵਾ

ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਦਰਯਾ ਰਾਵੀ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਲੇ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਖਣ ਵਾਲੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ 3 ਕੋਹ ਦਾ ਫਾਂਸਲਾ ਹੈ। ਸੰ: 1932 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਵਿਚ ਰਾਵੀ ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨ ਪਰਸਨ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁੱਜੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹਿਫਾਜਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਰਾਵੀ ਦਾ ਰੁਖ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਲਟ ਦਿਤਾ; ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਾਵੀ ਦਿਨ ਬਦਿਨ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਵਲ ਵਧਦੀ ਚਲੀ ਆਈ। ਸੰਨ 1910 ਵਿਚ ਰਾਵੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਇਕ ਮੀਲ ਦੇ ਫਾਂਸਲੇ ਤੇ ਪੁਜੀ।

ਰਾਵੀ ਅਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਚਾਹ ਤੇ ਉਮਾਹ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੀ ਆਈ, ਐਂਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸੰਨ 1919 ਈ: ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਤੋਂ ਕੇਵਲ 3 ਗਜ ਦੇ ਫਾਂਸਲੇ ਤੇ ਆ ਪੁਜਣ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਦਰਯਾ ਦੀ ਕਾਂਗ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹੁਲੜ ਇੰਨਾਂ ਜੋਰਦਾਰ ਸੀ ਕਿ ਮੱਨੁਖੀ ਦਿਲ ਦੱਹਲ ਗਏ, ਕਿ ਇਹ ਪੰਥਕ ਪਿਆਰ ਯਾਦਗਾਰ ਸਦਾ ਲਈ ਨਦੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਧਿਆਨ ਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਬਾਬਾ ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੇਦੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਇਤਫਾਕ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਛੁੱਟੀ ਤੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਰਖਤਾਂ, ਰਸਿਆਂ, ਬੋਰੀਆਂ ਆਦਿਕ ਸਮਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਫੇਰ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਖਦੇ ਹਾਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰੀ ਚਲੋ, ਅਰਦਾਸਾਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਕਰੋ, ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਫਲਤਾ ਬਖਸ਼ਣਗੇ।

ਜਿਸਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪਤਵੰਤੇ ਸੱਜਣ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਏ ਗਏ :-

(1) ਮਹੰਤ ਮੰਗਲ ਦਾਸ ਜੀ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ, ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੰਟ ਤੇ ਖਜਾਨਚੀ।(2) ਸਰਦਾਰ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਈਸ ਵੀਰਮਦਤਾ ਵਾਈਸ ਪ੍ਰੈਜੀਡੰਟ।(3) ਬੇਦੀ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਡੇ: ਬਾ: ਨਾਨਕ ਸੈਕ੍ਰੇਟਰੀ।(4) ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੋਠੇ ਨਿਕੇ ਮੁਤਸਿਲ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਜਾਇੰਟ ਸੈਕ੍ਰੇਟਰੀ।(5) ਲਾਲਾ ਭਗਤ ਰਾਮ ਜੀ ਪਟਵਾਰੀ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਮੈਂਬਰ।(6) ਮਿਸਤਰੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਮੈਂਬਰ।(7) ਸ: ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੈ: ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਵੀਰਮਦਤਾ।(8) ਹੌ: ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਠੇ ਨਿਕੇ।(9) ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੈੜੇਵਾਲ।(10) ਸ: ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚੰਦੋਵਾਲ।(11) ਸ: ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚੰਦੋਵਾਲ।(12) ਭਾਈ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਠੇ ਨਿਕੇ।(13) ਸ: ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੰਬਰਦਾਰ ਕੋਠੇ ਨਿੱਕੇ।(14) ਨੰਬਰਦਾਰ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਠੇ ਨਿਕੇ।(15) ਮਹੰਤ ਕੌਲ ਦਾਸ ਜੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (30-9-23 ਨੂੰ ਇਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।)

ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦਰਖਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਰਖਤ ਪਿੰਡ ਨੰਗਲੀ ਤੇ ਕੋਠੇ ਨਿਵਾਸੀ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਮੁਫਤ ਅਰਪਨ ਕੀਤੇ ਤੇ ਹੋਰ ਕੀਮਤਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਭੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਦੂਰ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਰੋਜ ਜੱਥੇ ਆ ਕੇ ਦਰਖਤ ਕੱਟਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਿਆ ਕੇ ਦਰਯਾ ਵਿਚ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

"ਬੰਨ੍ਹ ਕਮੇਟੀ" ਵੱਲੋਂ ਅਖਬਾਰਾਂ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਦੁਵਾਰਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਖਬਰ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚੀਫ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਮੁੱਖੀ ਜੱਥਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਲਿਖਤ ਪੜ੍ਹਤ ਹੋਈ, ਸ: ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸ: ਬ: ਸ: ਸਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਜੀਠੀਏ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਸ: ਬ: ਡਾਕਟਰ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿਵਲ ਸਰਜਨ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਕਲਮ ਦੇ ਧਨੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਖਬਾਰ "ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ" ਦੇ ਆਪ ਐਡੀਟਰ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਅਖਬਾਰ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਵਿਚ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਨਿਹਾਇਤ ਸ਼ਲਾਘਾ ਯੋਗ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਹੋਰ ਪੰਥਕ ਅਖਬਾਰਾਂ 'ਪੰਜਾਬ ਦਰਪਨ', 'ਪੰਚ ਖਾਲਸਾ ਅਖਬਾਰ' 'ਲਾਇਲ ਗਜਟ' ਪੰਜਾਬ ਦਰਪਨ, 'ਪੰਥ ਸੇਵਕ' ਆਦਿਕਾਂ ਨੇ ਭੀ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਕੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

25 ਅਕਤੂਬਰ 1919 ਈ: ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਤਵੰਤੇ ਸਜਣਾਂ ਦਾ ਇਕ ਡੈਪੁਟੇਸ਼ਨ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਾਸਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਸ਼ੰਕਰਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਤੇ ਪੁੱਜਾ।

18-11-19 ਨੂੰ ਨਕਸ਼ਾ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੇ ਹੱਥ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਬੇਦੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਘਲਿਆ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਬਾਬਾ ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਓਵਰਸੀਅਰ ਆਏ। ਔਨਰੇਬਲ ਸ: ਬ: ਸ: ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਜੀਠੀਏ ਗਵਰਨਰ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਬੰਧੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। 16 ਨਵੰਬਰ 1919 ਨੂੰ ਰਾਇ ਬਹਾਦਰ ਲਾਲਾ ਵਜੀਰ ਚੰਦ ਜੀ ਚੋਪੜਾ ਸੁਪ੍ਰਰੀਟੰਡੈਟ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਨਾਰੋਵਾਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਬੰਬੂਕਾਰਟ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪੁੱਜੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਯਾ ਰਾਵੀ ਦਾ ਮੁਲਾਹਿਜਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰੀਪੋਟ ਲੈ ਕੇ 17 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ।

ਸ੍ਰੀ ਹਜੂਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦਰ ਪਟਿਆਲਾ ਜੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ, ਸ: ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਥ ਸੇਵਕ ਸ੍ਰੀ ਹਜੂਰ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਅਪੜੇ ਤੇ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਨੇ ਧੰਨ ਭਾਗ ਆਖ ਕੇ ਦਰਯਾ ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਇਕ ਲੱਖ 35 ਹਜਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ।

28-12-19 ਨੂੰ ਇਕ ਜਲਸਾ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦਰ ਵਾਲੀਏ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਇਕ ਤਾਰ ਧੰਨਵਾਦ ਵਜੋਂ ਭੇਜੀ ਗਈ।

ਸਰਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਲਾਇਕ ਸਿੱਖ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਬੇਦੀ ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਪਵਿਤਰ ਕਾਰਜ ਵਾਸਤੇ 1 ਜਨਵਰੀ 1920 ਨੂੰ ਲਗਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲਤਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਸ: ਮੰਗਲ ਸਿੰਘੰ ਜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਨੇ ਸੇਵਾ ਵੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾਲਤਾ ਕੀਤੀ। ਸ: ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਿੱਛੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਰ ਬੇਦੀ ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੀ ਇਸ ਸੇਵਾ ਤੇ ਲੱਗੇ ਰਹੇ, ਜੋ ਕਿ ਸੰ: 1919 ਈ: ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਹ ਸੇਵਾ ਬੜੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਰਯਾ ਦੀ ਸਰਵੇ ਬਾਬੂ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬੂ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ।

ਇਧਰ ਆਰਜੀ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਨਾਣ ਦਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਿਆ, ਉਧਰ ਜੰਮੂਤਵੀ ਤੋਂ ਪੱਥਰ ਨਾਰੋਵਾਲ ਤਕ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਉਤੇ ਅੱਗੋਂ 8 ਮੀਲ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਗੱਡਿਆਂ ਤੇ ਆਉਂਣਾ ਆਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ। ਬੰਨ੍ਹ 1 ਜਨਵਰੀ 1920 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।

16 ਫਰਵਰੀ 1920 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਮਾਸਟਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੈਨੇਜਰ ਖਾਲਸਾ ਪਰਚਾਰਕ ਵਿਦਿਆਲਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੋਂ ਜੋ ਸਮੇਤ ਆਏ, ਜੱਥੇ ਨੇ ਹੱਥੀ ਟੋਕਰੀ ਚੁਕੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪਰੇਰਨਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। 21 ਫਰਵਰੀ 1920 ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੱਥਾ ਸੇਵਾ ਵਾਸਤੇ ਪੁੱਜਾ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਹੱਥੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ 3 ਮਾਰਚ 1920 ਨੂੰ ਰਾਗੀ ਜੱਥਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪੁੱਜਾ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਮਈ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਦੁਵਾਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਏਥੇ ਕੀਤੇ ਚੋਜਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਰਬੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਖੀਆਂ ਅੱਗੇ ਹੂ ਬ ਹੂ ਪਰਤੱਖ ਨਜਾਰੇ ਪਰਤੀਤ ਕਰਦਾ ਸੀ।

4 ਮਾਰਚ 1920 ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਸਿਆਲਕੋਟ ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਿਵਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਈ।

10 ਮਾਰਚ 1920 ਨੂੰ ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਖਾਲਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕਾਲਜ ਯਤੀਮਖਾਨਾ ਘਰਜਾਖ (ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ) ਆਏ। 27-3-20 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਮਾਨ ਬਾਬਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੇਦੀ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਮੋਟਰਾਂ ਤੇ ਆਏ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਆਉਣੀਆਂ ਤੇ ਵਾਪਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾਣੀਆਂ ਕੁੱਲ ਖਰਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਦਾ ਕੀਤਾ।

ਉਪਰੋਕਤ 3 ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਇਕ ਹੋਰ ਬੰਨ੍ਹ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਤੋਂ 2 ਮੀਲ ਦੇ ਫਾਂਸਲੇ ਤੋਂ ਉਪਰਲੀ ਤਰਫ ਬੇਈਂ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦਰਯਾ ਰਾਵੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟਣ ਵਾਸਤੇ ਬਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਥੇ ਅੱਜ ਕਲ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਤੋਂ 1 ਮੀਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਹਟਵੀਂ ਵਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਥਾਂ ਪਹਿਲੇ ਭੀ ਰਾਵੀ ਦਾ ਜੋ ਪੁਰਾਣਾ ਵਹਿਣ ਸੀ, ਉਸ ਵਹਿਣ ਦੀ ਨਾਲੀ ਨੂੰ ਡੁੰਘੀ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਸਾਰਾ ਹੀ ਬੇਈਂ ਤੇ ਰਾਵੀ ਦਾ ਇੱਕਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਤੋਂ ਦੋ ਮੀਲ ਉਪਰ ਤੇ ਇਕ ਮੀਲ ਹੇਠਲੀ ਤਰਫ ਕੁੱਲ 3 ਮੀਲ ਵਿਚ ਦਰਯਾ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨੈਹਰ ਦੀ ਤਰਾਂ ਸਿੱਧੀ ਹੋ ਗਈ।

ਇਹਨਾਂ 4 ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਨਾਣ ਤੇ ਨਾਲੀ (ਨੈਹਰ) ਖੋਦਣ ਵਿਚ ਮਜਦੂਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ ਆ ਕੇ ਬੜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕੀਤੇ :-

ਪਿੰਡ ਨੰਗਲੀ, ਦੋਦੇ, ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਹਰੀ ਪੁਰ, ਠੇਠਰਕੇ, ਪੱਖੋਕੇ, ਅਚਲ ਵਾਲੀ, ਬਹਿਬਲ ਵਾਲੀ, ਮੰਜੀ ਤੋੜ, ਪੈੜੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ ਆਦਿ।

ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣਨ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਜਾਰੇ ਦੇ ਫੋਟੋ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਲਾਲਾ ਭਾਗੀਰਥੀ ਲਾਲ ਜੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਲਾਹੋਰ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਤ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫੋਟੋ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਨਜਾਰੇ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਗਏ।

4 ਮਈ 1920 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਸੇਵਾ ਵਾਸਤੇ ਆਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।31-5-20 ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਲਾਇਲਪੁਰ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਵਾਸਤੇ ਆਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਪੂਰਬਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

3-7-20 ਨੂੰ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਚੀਫ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਾਹਿਬ ਰਾਇ ਬਹਾਦਰ ਲਾਲਾ ਰਲਾ ਰਾਮ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਸੇਵਾ ਦਾ ਕੰਮ ਇਤਨੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਜਾਰੀ ਹੋਯਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਾਟ ਸਾਹਿਬ ਸਰ ਐਡਵਰਡ ਮੈਕਲੇਗਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈ ਰਹੇ ਸੀ, ਮਿਤੀ: 4-2-21 ਨੂੰ ਸਮੇਤ ਖਾਸ ਸਟਾਫ ਅਤੇ ਚੀਫ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਾਹਿਬ ਮਿਸਟਰ ਆਈਵਜ ਅਤੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦਰ ਸਿਆਲ ਕੋਟ ਸੁਪ੍ਰੀਟੈਡੰਟ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦਰ ਪੁਲਿਸ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਤਸਰੀਫ ਲਿਆਏ ਉਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਤਵੰਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦੇ ਪੱਤ੍ਰ ਭੇਜਕੇ 3-2-21 ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ।

ਕਰਤਾਪੁਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ (in Punjabi)

 ਕਰਤਾਪੁਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ (in Punjabi)

Brochure 9

An estimated 100000 copies of the following  Brochure with the following  text has been published and circulated both by Sanstha and Sangat. The brochure contains photographs of
1. Kartarpur,
2.Old Bridge,
3.Chola Sahib,
4.Durbar Sahib Dera Baba Nanak and the

5.Poetry of the immortal Poet of Punjabi Shiv Kumar Batalvi.

ਧਰਮਸਾਲ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਸਚਖੰਡ ਵਰਤਾਇਆ

ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ

ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਅੰਦਰ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ 18 ਸਾਲ ਰਹੇ ਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਹ ਰੱਖੀ।ਜਿਥੇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਮਲੀ ਰੂਪ (ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ) ਖੁਦ ਜੀ ਕੇ ਦਸਿਆ; ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ,ਗ੍ਰਸਤ ਨਿਭਾਈ, ਜਾਤ ਪਾਤ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਭ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਦੀ ਇਕੋ ਪੰਗਤ 'ਚ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਢਾਲ ਕੇ, ਭਾਣਾ ਮੰਨਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਕਰਤਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ, ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ, ਵਿਖਾਵੇ ਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਬੰਦਾ ਫਿਰ ਖੁਸ਼ੀ, ਗਮ ਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਤੇ ਅਨੰਦ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਦਾ ਹੈ ਨਹੀ ਤਾਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਵੱਡੇ ਰਹੱਸ ਦੀ ਗਲ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾ ਪਵਿਤਰ ਕਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਧ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਤੀਸਰੀ ਸਮਾਧ ਭਾਰਤ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤਕ ਖੁਲਾ ਲਾਂਘਾ ਦੇਣਾਂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ।ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਕਿ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਪਾਸਪੋਰਟ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅੰਦਰ ਜਾ ਸਕਣਗੇ। ਪਰ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ‘ਚ ਚੁਪ ਹੋਈ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ‘ਚ ਅਮਨ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੈ ਜੇਕਰ ਇਸ ਸਰਬ ਸਾਝੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਾਰ ਲਈ ਜਾਵੇ ਜੋ ਪਿਛਲੇ 56 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਣਗੋਲਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।

ਸੰਗਤਾਂ ਹਰ ਮੱਸਿਆ ਤੇ ਸੰਗਰਾਂਦ (ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ) ਤੇ ਇਸ ਲਾਂਘੇ ਦੀ ਖੁਲ ਲਈ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਰਤਾਪੁਰ ਰਾਵੀ ਕਿਨਾਰਾ (ਭਾਰਤ-ਪਾਕ ਸਰਹੱਦ ਤੋਂ

3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਜਿਲਾ ਨਾਰੋਵਾਲ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਸਾਹਮਣੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਭਾਰਤ )

ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 54 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਬਟਾਲੇ ਤੋਂ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ 39 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਰਸਤੇ 180 ਕਿਲੋਮੀਟਰ।ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਲਹੌਰੋ ਰੇਲ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਚੱਕ ਅਮਰੂ ਵਾਲੀ ਲਾਈਨ ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਂ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ।

ਸਰਹੱਦ ਤੋਂ ਕੋਈ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅੰਦਰ ਰਾਵੀ ਦੇ ਪਰਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਚੀ ਥਾ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਬਿਨਾ ਪਾਸਪੋਰਟ ਲਾਂਘਾ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ

ਅਲੋਕਿਕ ਕਹਾਣੀ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਦੀ

Ì ਅੱਜ ਕੱਲ ਜੋ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਕਸਬਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿੰਡ ਪੱਖੋਕੇ ਹੈ, ਜਿੱਥੋ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿੱਖ ਅਜਿਤਾ ਰੰਧਾਵਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ 12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਕਲਾਨੌਰ (ਮੱਧਕਾਲ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਥੇ ਅਕਬਰ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਹੋਈ ਸੀ) ਵਿਖੇ ਉਦੋਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਹਿਲਕਾਰ ਰਾਜਾ ਕਰੋੜੀ ਮਲ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਕ ਦਿਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਘੋੜੇ ਦੀ ਰਕਾਬ ਤੋਂ ਪੈਰ ਤਿਲਕਣ ਕਾਰਨ ਡਿੱਗਾ ਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਹੋਇਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਚੜਿਆ ਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜਦ ਹੰਕਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਿਮਾਣਾ ਬਣਕੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ। ਏਸੇ ਨੇ ਹੀ 100 ਵਿਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਪੰਥ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਕਾਇਦਾ ਮੋਹੜੀ ਗੱਡ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ: ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮਿਤੀ 13 ਮਾਘ ਸੰਮਤ 1572ਲ਼ ਰੱਖੀ।ਰਾਜਾ ਕਰੋੜੀ ਮਲ ਨੇ ਧਰਮਸਾਲ ਵੀ ਬਣਵਾਈ। ਕਈ ਅਜੋਕੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਸਹੁਰੇ ਢੇਰੀ ਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਗਲਤ ਹੈ।ਕਰੋੜੀ ਮਲ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਬਕਾਇਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।ਰਾਜਾ ਕਰੋੜੀ ਮਲ ਦੀ ਓਲਾਦ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਭਗਤ ਰਾਮ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬਖਸ਼ੀ ਸੀ।(ਅੱਜ ਰਾਜਾ ਕਰੋੜੀ ਮਲ ਦੀ ਕਲਾਨੌਰ ਵਿਖੇ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ)

Ì ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਆ ਕੇ ਪੀਰਾਂ ਫਕੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਲਾਹ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਆਮ ਸੰਸਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਲਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਪੱਗ ਹੁੰਦੀ, ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਪਰਨਾ ਤੇ ਤੇੜ ਚਾਦਰ ਹੁੰਦੀ।ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਿਰ ਤੇ ਜੂੜਾ ਹੁੰਦਾ। ਸੁਬਾਹ ਸਵੇਰੇ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦੇ ਬਾਣੀਆਂ ਪੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

Ì ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਇਕ ਕਵੀ ਨੇ 1774 ਈ.'ਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੋ ਧਰਮਸਾਲਾ ਬਣਾਈ ਸੋ ਉਹ ਮਸਜਦ ਦੀ ਨਿਆਈ ਸੀ। “ਗੁਰੂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੀ ਅੱਧਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅੱਧਾ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਰਗਾ ਸੀ।”

Ì ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਉਦਾਸੀਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਤੋਂ ਹੀ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਸਨ। (ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਫਿਰ ਇਥੇ ਹੀ ਆ ਵਸਿਆ।ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਾਂਨੌਰ ਰਹਾਇਸ਼ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫਿਰ ਬੇਦੀ ਪੱਖੋਕੇ ਆ ਗਏ।)

Ì ਇਥੋਂ ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਵਟਾਲਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਲਹੌਰ, ਪੱਟੀ, ਟਿੱਲਾ ਬਾਲ ਗੁਦਾਈ ਆਦਿ ਸਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੈਲ (ਉਦਾਸੀ) ਲਈ ਗਏ।

Ì ਇੱਕ ਜੋਧਾ ਨਾਮੀ ਗੁਰੁ ਦਾ ਸਿੱਖ ਪਿੰਡ ਖਡੂਰ ਵਸਦਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਲਹਿਣਾ ਨਾਮੀ ਤ੍ਰੇਹਣ ਖੱਤਰੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸੱਚਾ ਉਪਾਸਕ ਸੀ। ਲਹਿਣੇ ਨੇ ਜੋਧੇ ਕੋਲੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਲਹਿਣਾ ਆਪਣਾ ਸੰਗ (ਜੱਥਾ) ਲੈ ਕੇ ਵੈਸ਼ਨੋ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਉਹਨਾਂ ਪੱਖੋਕੇ ਪੜਾਅ ਕੀਤਾ। ਮਨ੍ਹੇਰੇ ਜਦ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਲਹਿਣਾ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਬਜ਼ਰੁਗ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਪਾਸੋਂ ਲਹਿਣੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਬਾਰੇ ਪੁਛਿਆ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਉਸਦੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਲਗਾਮ ਫੜ ਲਈ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਉਦੇ ਚਲੋ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪਹੁੰਚ ਜਦ ਲਹਿਣਾ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਬੰਨ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ ਤਾਂ, ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਖੁਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪ ਹੀ ਸੀ। ਲਹਿਣਾ ਬਸ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਗੁਰੂ ਥਾਪ ਕੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਬਣਾ ਦਿਤਾ।

Ì ਇਥੇ ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਤੇ ਤਰਤੀਬ ਦੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ਜਪੁਜੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।

Ì ਸਾਖੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਕੀਰਤਨੀਏ ਲ਼ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸੱਦ ਲਿਆਦਾ ਸੀ।

Ì ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਵਾਸਤੇ ਦੋ ਵਕਤ ਲੰਗਰ ਦਾ ਇੰਤਜਾਮ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। (ਸਰਦੀਆਂ 'ਚ ਖਿਚੜੀ ਨਾਲ ਰੋਟੀ ਤੇ ਗਰਮੀਆਂ 'ਚ ਦਾਲ ਨਾਲ) ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਲੰਗਰ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੂੰ ਕੱਚੀ ਰਸਦ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਚੁੱਲੇ ਵਾਸਤੇ ਜਦੋਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਪੁੱਟੀ ਤਾਂ ਥੱਲਿਓ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਦੂਸਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਦ ਖੋਦੀ ਤਾਂ ਕੀੜੀਆਂ ਦਾ ਭੌਣ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਆਖਿਰ ਹਾਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਚਰਣੀ ਲਗਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ। (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਲੰਗਰ ਚਲਦਾ ਸੀ। ਸੋ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਹੈ ਕਿ ਲੰਗਰ ਤੀਸਰੇ ਸਹਿਬ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ)

Ì ਕਲਾਨੌਰ ਦੇ ਸੈਦੇ ਤੇ ਘੇਹੋ ਖਿੱਜਰ ਖਵਾਜਾ ਦੇ ਭਗਤ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਸੁਫਨੇ 'ਚ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਖੁਦ ਖਵਾਜਾ (ਪਾਣੀ ਦਾ ਦੇਵਤਾ) ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ ਤੇ ਮੱਛੀ ਦੀ ਭੇਂਟ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Ì ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲਇਆ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਫ ਲਹਿਣਾ ਹੀ ਖਰਾ ਉਤਰਿਆ। ਉਦੋਂ ਕਈਆਂ ਦੀ ਕੁਤੱਕੇ (ਡੰਡੇ) ਨਾਲ ਭੁਗਤ ਵੀ ਸਵਾਰੀ। ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵੇਲੇ ਬਾਬਾ ਬੁਢਾ, ਪੱਖੋਕਿਆਂ ਦਾ ਸਧਾਰਨ, ਭਗੀਰਥ ਤੇ ਲਹਿਣਾ ਹੀ ਪੂਰੇ ਉਤਰਦੇ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੰਬਰ ਲਹਿਣੇ ਨੇ ਹੀ ਲਏ।

Ì ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਸੇਵਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੂਲ ਚੰਦ ਸਣਖੱਤਾ, ਪ੍ਰਿਥੀਮੱਲ, ਭਾਈ ਲਾਲੋ, ਭਾਈ ਕਾਲਾ, ਭਾਈ ਮੀਹਾਂ, ਅਜਿਤਾ ਰੰਧਾਵਾ, ਮਾਣਕ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਸੁਖਾ ਤਖਾਣ, ਪੀਰਾ ਲੁਹਾਰ, ਧੀਰੂ ਨਾਈ, ਨਿਹਾਲਾ ਰੰਧਾਵਾ, ਦਲੇਲ ਪਠਾਣ, ਸੰਤਾ, ਕਮਾਲੀਆ ਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਹੋਏ ਹਨ।

Ì ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਮੌਜ ਮੁਤਾਬਿਕ ਭੇਸ ਵੀ ਬਦਲਦੇ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਣਕ (ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਸਾਂਸੀ) ਦਾ ਭੇਖ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।ਆਪਣੇ ਆਪ ਲ਼ ਨੀਚਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਨੀਚ ਕਿਹਾ।ਨਾਨਕ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੈਗੰਬਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਏਨੀ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿਖਾਈ ਤੇ ਅੱਜ ਤੋਂ 500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਅਛੂਤਾਂ’ ਲ਼ ਗਲ ਨਾਲ ਲਾਇਆ।

Ì ਰਾਵੀ ਕਿਨਾਰੇ ਇਕ ਵੇਰਾਂ ਦੀਵਾਨ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਸਨ ਕਿ ਕੁਝ ਸ਼ਰਾਬੀ ਮੁੰਡੇ ਖਰਮਸਤੀ ਕਰੀ ਜਾਣ। ਜਿਸ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਚਾਹਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨਾਂ ਲ਼ ਡਾਟ ਮਾਰਨ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਕਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆ ਲ਼ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਲ਼ ਤਾਂ ਸਭ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹੀ ਨਜਰ ਆਵਦੇ ਨੇ। ਕਿਸੇ ਲ਼ ਮਾਇਆ ਦਾ ਨਸ਼ਾ, ਕਿਸੇ ਲ਼ ਕਾਮ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਲ਼ ਕੋਈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਲ਼ ਕੋਈ, ਮਰਨ ਸਭ ਨੇ ਵਿਸਾਰ ਰਖਿਆ ਹੈ।

Ì ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲ਼ ਪਛਾਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਇਕ ਮਿਕ ਹਨ।ਬੇਬੇ ਜੀ ਸੁਲਤਾਨ ਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੇ ਜੈ ਰਾਮ ਉਪੱਲ ਨਾਲ ਵਿਆਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਤਲਵੰਡੀ ਦਾ ਹਾਕਮ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸਾਹਿਬ ਲ਼ ਪਛਾਨਣ ਵਾਲਾ ਦੂਸਰਾ ਸਖਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ।(ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਪਟਵਾਰੀ ਸੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਸੀ। ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਹੁਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਘੁੰਮੀ (ਸੁਲੱਖਣੀ)ਸੀ ਉਹ ਬਟਾਲਾ ਦੇ ਚੋਨੇ ਖਤਰੀ ਮੂਲ ਚੰਦ ਦੀ ਧੀ ਸੀ- ਪੇਕਾ ਨਾਂ ਗੁਬੂ)

Ì ਬਾਬੇ ਨੇ ਜਦ ਫਰਮਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਉਠਿਆ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਦਫਨਾਇਆ ਜਾਏ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਾਂਗ ਜਲਾਇਆ ਜਾਏ। ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਕਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫੁੱਲ ਰੱਖ ਦੇਣ। ਸਵੇਰੇ ਦੇਖਣਾ ਕਿ ਜਿੱਧਰ ਦੇ ਫੁੱਲ ਕਮਲਾ ਜਾਣ ਉਹ ਸਮਝੋ ਹਾਰ ਗਏ। ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਚਾਦਰ ਚੁੱਕੀ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਗਾਇਬ ਸੀ। ਜਦ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਐਨ ਤਾਜ਼ੇ ਰਹੇ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਚਾਦਰ ਨੂੰ ਹੀ ਅੱਧ ਵਿਚੋਂ ਪਾੜ ਕੇ ਦਬਾਇਆ ਅਤੇ ਸਾੜਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਕਾਇਦਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧ ਦੇ ਨਾਲ ਕਬਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

Ì ਅੱਸੂਦੀ ਦੱਸਵੀਂ ਸੰਮਤ 1596 (22 ਸਤੰਬਰ 1539) ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ। ਸਾਰੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੁਲ ਉਮਰ 70 ਸਾਲ 5 ਮਹੀਨੇ ਤੇ 7 ਦਿਨ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਵਸਾਖ ਦਾ ਬਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀਆ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਵਸਾਖ ਹੀ ਹੈ।ਪਰ ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਨੇ ਵੱਡੇ ਭੁਲੇਖੇ ਖੜੇ ਕਰ ਰਖੇ ਹਨ।ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਮ ਕਤਕ ਪੁਨਿਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਗਲਤ ਹੈ।ਇਤਹਾਸਕਾਰਾਂ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਚਲਤ (ਬਾਲੇ ਵਾਲੀ) ਜਨਮਸਾਖੀ ਬਾਦ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ।ਓਧਰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਵਸਾਖੀ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਵਸਾਖੀ ਹੀ ਤਹਿ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਸਿੱਖ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜਾ ਵੀ ਵਸਾਖੀ ਤੇ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਏ ਪਰ ਸਾਡੇ ਉਹ ਵੀਰ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਲ਼ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਅੰਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਉਹ ਗੁਰਪੁਰਬ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹਨ। ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਤੇ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪੁਰੇਵਾਲ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਕਰਕੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਲ਼ ਨਿਰਉਤਰ ਕਰ ਰਖਿਆ ਹੈ।

Ì ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਨੇ 6 ਸਾਲ (ਕਈ ਲਿਖਾਰੀਆਂ 13 ਸਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ) ਤੱਕ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸਾਹਿਬ ਲਹਿਣੇ ਲ਼ ‘ਪੁਰਖਾ’ ਕਹਿਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਲਹਿਣੇ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਥਾਪਣ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਹਿਣੇ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਾਲੀ ਪੋਥੀ ਵੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।Ì ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਦਾ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿਦਕ, ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਪੂਰਨ ਭਰੋਸੇ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਆਉਦੀਆਂ ਹਨ।

Ì ਸੰਮਤ 1741ਬਿਕਰਮੀ (1684 ਈ.) ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਕਾਰਨ ਸਮਾਧ ਤੇ ਕਬਰ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸਿੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਕਰਨੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਗੋਰਾਂ ਅਤੇ ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਪੂਜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਖਿਲਾਫ ਸਨ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬੇਦੀਆਂ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਭਸਮ ਵਾਲੀ ਗਾਗਰ ਲਿਆ ਕੇ ਪੱਖੋਕੇ ਲਾਗੇ ਦਫਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਕੱਲ ਸਰਜੀ ਦੇ ਖੂਹ ਉਪਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੇਹੁਰਾ ਸਾਹਿਬ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸਮਾਧਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। (ਇਹ ਸਮਾਧ ਭਾਰਤ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ)

Ì ਡੇਹਰੇ ਵਾਲੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਸੁਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਸੰਮਤ 1884 ਵਿਚ ਬਣਵਾਈ।ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਚੜਾਈ ਗਈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਾਲਕੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖੁਬਸੂਰਤ ਪਾਲਕੀ ਹੈ।ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੇਵਾ ਰਾਜੇ ਚੁੰਨੀ ਲਾਲ ਹੈਦਰਾਬਾਦੀਏ ਨੇ ਸੰਮਤ 1801 'ਚ ਕੀਤੀ ਸੀ।ਪਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਲਾਲਾ ਸ਼ਾਮ ਦਾਸ ਨੇ 1911 ਈ.ਨੂੰ ਕਰਵਾਈ ਸੀ।

Ì ਰਾਵੀ ਦਾ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ।ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਜੇ ਕਿਤੇ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਾਵੀ ਨੂੰ ਬੰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਜਾਏ ਬਿਲਡਿੰਗ ਐਨ ਰਾਵੀ ਦੇ ਉਪਰ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਲ ਦੇ ਥੱਲਿਓਂ ਪਾਣੀ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।

Ì ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਸਟਰ ਪੀਸ ਬਾਣੀ ਬਾਰਹਮਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ।ਇਹ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਖਰੀ ਬਾਣੀ ਹੈ।

Ì ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੈ।ਹਾਲਾਂਕਿ ਲਿਪੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬ ਵੇਲੇ ਇਹ ਲਗ ਪਗ ਖਤਮ ਹੋਣ ਕਿਨਾਰੇ ਸੀ। ਉਦੋ ਇਸ ਦੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਨਾਂ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Ì ਅੱਜ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਧੜਾ ਧੜ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਲਫਜ਼ ਵਰਤਕੇ ਰਲਾ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤੇ ਹੋਰੇ ਅੱਜ ਖੁੱਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵੀ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇ ਅੱਜ ਸ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।ਜਦ ਕਿ ਅੱਜ ਤੋਂ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸ਼ ਬੋਲਣ ਦਾ ਚਲਨ ਨਹੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਵੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਅਨਪੜ ਲੋਕ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਰਲੇ ਤੇ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਅਸਰ ਸਦਕਾ ਹੁਣ ਉਚਾਰਨ ਗੁਰੂ ਸਹਿਬ ਵਾਲਾ ਨਹੀ ਕਰ ਰਹੇ।ਲੋਕ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ 'ਦੇਸ਼ੀ ਘਿਓ, ਸਤ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ, ਸ਼ੱਕਰ, ਆਸ਼ਾ, ਸ਼ੀਸ਼, ਸ਼ੋਭਾ, ਸ਼ਲੋਕ, ਸ਼ੁਭਚਿੰਤਕ, ਪਸ਼ੂ, ਈਸ਼ਰ, ਨਿਸ਼ਚਾ,ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਅਕਾਸ਼,ਅਦੇਸ਼, ਪਿਸ਼ਤਾ ਆਦਿ।

Ì ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸੰਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖਤਾਂ ਦਾ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਫਿਰ 1947ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ- 3 ਜੂਨ 1947 ਦੇ ਐਲਾਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪੂਰਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਹਿੰਦੂ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸਦਕਾ ਇਸ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੋਈ ਤੇ ਆਖਿਰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਦੋ ਟੋਟੇ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਹਿੱਸਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ, ਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰ ਐਨ ਬਾਰਡਰ ਦੀ ਲੀਕ ਤੇ ਆਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਹੈ।

Ì ਕਿਉਕਿ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿਚ ਪਿਛਲੀ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਦੂਰ ਅੰਦੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਰਹੀ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਇਨਾਂ ਨੇ ਅਣਗੋਲਿਆਂ ਕਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।ਨਹੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਟਾਂਦਰਾ ਸੰਭਵ ਸੀ ਜੋ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ੍‍ਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Ì ਲੋਕਾਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਲਈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਫਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲ ਹੀ ਪਲੇ ਹਨ। ਗਰੀਬ ਮੁਲਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਬਜਟ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਖਰਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਐਟਮ ਬੰਬ ਬਣਾਏ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾ ਨੇ, ਜੋ ਸਭ ਜਾਨਦਾਰ ਚੀਜਾਂ ਤੇ ਪੇੜ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।ਜਿਆਦਾ ਖਤਰਾ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹੈ।

Ì ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਖੇਮਕਰਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੇਖ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵੀਰ ਬਿਨਾਂ ਪਾਸਪੋਰਟ/ਵੀਜੇ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਖੋਲਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਭਾਰਤੀ ਬੀ.ਐਸ.ਐਫ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ ਹੈ।

Ì ਫਿਰ ਜੰਮੂ ਦੇ ਆਰ ਐਸ ਪੁਰਾ ਨੇੜੇ ਚਮਲਿਆਲ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Ì ਪਹਿਲੀ ਜੂਨ 2001 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਾਲ ਅਡਵਾਨੀ , ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚੀਨ ਕੋਲੋਂ ਕੈਲਾਸ਼ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਵਾਸਤੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਤੰਬਰ 2003 ਲ਼ ਜਦੋਂ ਵਾਜਪੇਈ ਸਾਹਿਬ (ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਭਾਰਤ) ਚੀਨ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨਾਂ ਚੀਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਵਾਸਤੇ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਕੈਲਾਸ਼ ਮੰਦਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿਚ ਕੋਈ 20- 25 ਦਿਨ ਚੀਨ ਦੀ ਸਹਰੱਦ ਅੰਦਰ ਪੈਦਲ ਚਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਐਨ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਹੈ। ਜੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੁਲਕ ਹੈ ਤਾ ਚੀਨ ਵੀ ਕਿਹੜਾ ਸੱਜਣ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਲੱਖਾਂ ਏਕੜ ਜਮੀਨ ਤੇ ਕਬਜਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਸਾਡੀ ਕੋਈ ਜਮੀਨ ਤਾਂ ਨਹੀ ਮੱਲ ਰਖੀ। ਖੈਰ ਇਸ ਸਭ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਸਾਡੇ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਕਦੀ ਅਮਨਪੂਰਬਕ ਪਰ ਕਾਰਗਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਕੋਲੋਂ ਲਾਂਘੇ ਵਾਸਤੇ ਮੰਗ ਹੀ ਨਹੀ ਕੀਤੀ।ਇਹ ਬਸ ਗਾਹੇ ਬਗਾਹੇ ਅੱਧੇ ਦਿਲੋਂ ਬਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਚ ਰਹਿ ਗਏ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰੀ ਜਾਏ। ਬਾਦਲ ਸਹਿਬ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਤਾਂ ਲਾਂਘੇ ਦੀ ਗਲ ਹੀ ਨਹੀ ਕਰਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿਛੇ ਬੜੀ ਹਾਸੋਹਣਿੀ ਗਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੀ ਅਸੀ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਲਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਭਲਿਓ ਲੋਕੋਂ ਅੱਜ ਟੀ ਵੀ ਤੇ ਹਰਮੰਦਰ ਵੀ ਤਾਂ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਪਰ ਕਿਓ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਅਕਾਲੀ ਆਰ ਐਸ ਐਸ ਦੀ ਚਮਚਾਗਿਰੀ ਤੇ ਬਜਿਦ ਹੈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸਮੱਤ ਬਖਸੇ।

Ì ਲਾਂਘੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲ਼ ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਪੇਸ਼ ਨਹੀ ਆਉਦਾ ਕਿਉਕਿ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਅੰਦਰ ਜਾਣਾਂ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਉਨਾਂ ਸਾਡੇ ਆਉਣਾ ਹੈ।

Ì ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲਾਂਘੇ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਦੋਹੀ ਪਾਸੀ ਤਾਰ ਲਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਲ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਤੁਰੰਤ ਮੁੜਨਾ ਪਵੇਗਾ।ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਇਹ ਤਜਵੀਜ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਨ 2000 ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜੋ ਬਾਰ ਬਾਰ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। 24 ਅਪਰੈਲ 2003, ਤੇ 22 ਫਰਵਰੀ 2004 ਲ਼ ਵੀ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ।

Ì ਲਾਘੇ ਵਾਸਤੇ ਹਰ ਸੰਗਰਾਂਦ ਲ਼ ਸੰਗਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੋਲਾ ਸਹਿਬ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਇਕੱਤਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ਾਤਮਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ 11 ਵਜੇ ਸਰਹੱਦ ਵਾਲ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੀਆਂ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਟਕਰਾਅ ਨਹੀ। ਜਿਥੇ ਸਰਕਾਰ ਹੁਕਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਥੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਧੁਸੀ ਤੇ ਖਲੋ ਕੇ ਲਾਂਘੇ ਤੇ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਮਨ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਇਤਹਾਸਕ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਤੁਸੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੋ ਜੀ। 25 ਰੁਪਏ ਦੇ ਕੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੋ ਤੇ ਜੀਵਨ ਸਫਲਾ ਕਰੋ।ਚਿਠੀ ਜਾਂ ਟੈਲੀਫੂਨ ਰਾਂਹੀ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ।Ð